Konstruktywistyczny model nauczania

Określaniem roli ucznia i nauczyciela w procesie nabywania kompetencji poznawczych zajmuje się konstruktywistyczny model nauczania. W celu budowania własnej wiedzy i rozumienia otaczającego ucznia świata, powinien on być aktywny i umieć podejmować różnorodne działania. Wynika z tego, że w przedstawianym poniżej modelu nauczania to uczniowie ponoszą odpowiedzialność za przebieg procesu zdobywania wiedzy. 

W myśl teorii konstruktywistycznej, proces nauczania przebiega w pięciu fazach, które mają ściśle określoną kolejność. Pierwsza z nich skupia się na orientacji i rozpoznawaniu wiedzy. Jej zadaniem jest wprowadzenie ucznia w zagadnienie i wywołanie jego zainteresowania oraz  ciekawości, a w konsekwencji motywacji wewnętrznej do uczenia się. Czynnikami zewnętrznymi w tej fazie, czyli strategiami mającymi pobudzić do rozwoju poznawczych struktur dziecka, mogą być pytania nauczyciela, sytuacje i wydarzenia niecodzienne dla ucznia, jak i niecodzienne obiekty w klasie. Aktywność własna dziecka oraz zaangażowanie własne stanowią tutaj siłę napędową do rozwoju. 

Drugą fazą modelu nauczania konstruktywistycznego jest ujawnienie wstępnych idei, czyli wiedzy, pomysłów i doświadczeń ucznia, tj. tego co uczeń już wie i potrafi w związku z nową sytuacją, a także przedmiotem poznania. Takiego rozpoznania potrzebuje nie tylko nauczyciel, ale przede wszystkim uczeń. Nauczyciel powinien wiedzieć, od jakiego momentu startuje uczeń. Według konstruktywistów jest to etap, w którym uczniowie dostrajają konflikt między tym, co już wiedzą, a tym, co do nich dopływa. W zależności od tego jaki jest poziom znajomości danego tematu przez ucznia, nauczyciel planuje dalszą pracę z uczniem. Zadania przygotowane przez nauczyciela muszą być dostosowane do konkretnych dzieci. Na tym etapie formy aktywności uczniów są bardzo zróżnicowane (burza mózgów, dyskusje grupowe, gry dydaktyczne, wypełnianie kart pracy). 

Trzecim etapem jest restrukturyzacja, czyli rekonstrukcja wiedzy. To w tej fazie następuje włączanie do wiedzy już posiadanej nowych wiadomości i tworzenie zupełnie nowej struktury wiedzy. W nowe doświadczenie ucznia wprowadza tutaj nauczyciel za pomocą działań badawczych, prostych eksperymentów, wyszukiwaniu informacji w różnych mediach. Ta faza nauczania inaczej określana jest jako zdobycie, osiągnięcie sfery najbliższego rozwoju kompetencji określonych przez dziecko. 

Umiejętność zastosowania nowej wiedzy, nowych informacji, umiejętności i stosowanie ich w różnych sytuacjach i kontekstach stanowią czwartą fazę. Na tym etapie uczeń rozwija u siebie odpowiedzialność za własne uczenie się i otoczenie najbliższe. Autentyczna aktywność ucznia wypływa tutaj z jego rzeczywistych potrzeb i doświadczeń. Do sprawdzania własnych pomysłów i sposobów rozumowania zachęcają uczniów prawdziwe i autentyczne zadania problemowe. Na tym etapie najważniejsze jest, aby sam uczeń stosował nową, zdobytą wiedzę w rozwiązywaniu różnorodnych zadań. 

Ostatnim etapem jest samodzielne zauważenie przez ucznia zmian w jego dotychczasowej wiedzy i porównanie jej z wiedzą uprzednią. Zachodzi tu sprzężenie zwrotne między wiedzą wyjściową a nową. 

W konstruktywistycznym modelu nauczania nauczyciel musi stwarzać uczniom sytuacje, w których będą odwoływać się do własnej wiedzy i doświadczeń. W tym modelu nauczania wyróżniamy za Brunerem J. trzy równoczesne procesy, które zachodzą w czasie uczenia się: 

1. nabywanie nowych wiadomości, 
2. transformacje, 
3. ocena. 

Przez nabywanie nowych wiadomości rozumiemy przyswajanie informacji sprzecznych z tym, co uczeń już wie. Transformacja to manipulowanie wiedzą tak, aby stała się użyteczna. Ocena to sprawdzenie tego, czy podczas wykonywania zadania operacje są właściwe, uogólnienie prawidłowe, a posługiwanie się wiadomościami jest adekwatne do zadania wykonywanego. 

Według tego modelu nauczania uczeń znajduje się w centrum i tworzy aktywnie swoją wiedzę, nauczyciel natomiast organizuje i planuje środowisko uczenia się, proponuje uczniom zadania, w których wykorzystują swoją wiedzę tak, aby wszystko było zgodne z celami lekcji. 

W każdej z kolejnych faz konstruktywistycznego modelu nauczania nauczyciel ma swoje określone zadania. W fazie pierwszej jest partnerem pobudzającym ucznia do działania. Doprowadzenie ucznia przez nauczyciela do konfliktu poznawczego to druga faza. W trzecim etapie nauczyciel diagnozuje aktualny poziom wiedzy ucznia. Z kolej w fazie czwartej nauczyciel uświadamia sobie zróżnicowanie uczniów pod względem gotowości i stopnie zaawansowania kompetencji uczniów i organizuje aktywność wychowanków. W ostatniej fazie nauczyciel symuluje sytuacje różne i różne kontakty, aby uczeń mógł zastosować wiedzę zdobytą i tym samym ocenić, o ile jego wiedza zyskała nowych wiadomości. 

Według konstruktywistów ten model nauczania odznacza się wysoką efektywnością, bowiem wychodzi się w nim z założenia, że nauczanie zaczyna się tam, gdzie znajduje się uczeń ze swoją wiedzą o świecie. Nauczyciele robią wszystko, aby cele nauczyciela stały się celami ucznia i angażują całą wiedzę uprzednią uczniów w procesie zdobywania nowej wiedzy. Wiedza szkolna jest samodzielnie konstruowana przez uczniów i nauczycieli, a cały program nauczania to zbiór doświadczeń do przeżycia i wykonywania. 

Z powodu zajmowania przez ucznia centralnego miejsca w omawianym systemie nauczania, akcentowane jest samodzielnie przechodzenie od informacji do wiedzy. W związku z powyższym odchodzi się od sztywnego systemu lekcyjno-klasowego do bloków tematycznych, ścieżek przedmiotowych. Nauczycielowi natomiast jest w łatwiejszym przejściu od informacji do zrozumienia osobistego pomaga bycie aktywnym i praca w małych grupach. Dodatkowo, stosuje różnorodne środki dydaktyczne, aby pobudzać uczniów do pracy w relacjach uczeń-uczeń, uczeń-grupa, nauczyciel-uczeń. Ponadto nauczyciel cały czas monitoruje postępy ucznia i rejestruje jego postępy. 

W tym modelu sposób komunikowania się na zajęciach jest zupełnie inny i nie może być to komunikowanie tylko ze strony nauczyciela. Samo uczenie zaś ma charakter społeczny i zachodzi poprzez wymianę doświadczeń w małych zespołach. 

Do podstawowych zalet konstruktywistycznego modelu uczenia się można zaliczyć przede wszystkim: aktywizacja myślenia uczniów, zachęcanie uczniów do twórczych i samodzielnych zachowań, ułatwia uczniom poznawanie świata i działania w nim poprzez nabyte umiejętności poznawcze i praktyczne. Ponieważ uczenie to ma charakter społeczny i zachodzi głównie przez wymianę doświadczenia w małych zespołach, daje to uczniom poczucie bezpieczeństwa i pozwala na bardziej ekonomiczne wykorzystanie czasu przeznaczonego na naukę. Uczeń ma nabywać nową wiedzę w wyniku twórczego i samodzielnego dochodzenia do niej, ma poszukiwać i odkrywać z jednoczesnym zaangażowaniem osobistym. Nauczyciel ma przejść na miejsce dalsze, a uczeń znaleźć się w centrum.