Zagadnienie prokury na podstawie przepisów ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny

Zagadnienie prokury na podstawie przepisów ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny

Prokura stanowi czwarty rodzaj pełnomocnictwa, uregulowany w III rozdziale działu VI zatytułowanego „Przedstawicielstwo” ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. 1964 Nr 16 poz. 93; dalej: kodeks cywilny, k.c.) - począwszy od artykułu 109¹ k.c., na artykule 109⁸ k.c. kończąc. Ten szczególny rodzaj pełnomocnictwa może być udzielony tylko przez przedsiębiorcę podlegającego obowiązkowi wpisu do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej albo do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego. Oznacza to, że tylko tym kategoriom podmiotów przysługuje legitymacja czynna. 

Przykładem podmiotu, który ma status przedsiębiorcy, ale przy tym nie jest wpisany do wymienionego w art. 109¹ § 1 k.c. rejestru, co wiąże się z brakiem możliwości udzielenia przez niego prokury jest przedsiębiorca, który na pewnym etapie swojego rejestrowania traci legitymację czynną w zakresie prokury pomimo, iż jest tzw. przedsiębiorcą rejestrowym. Utrata takiej legitymacji może być spowodowana upadłością, w której tak samo jak w okresie likwidacji - prokura nie może być ustanowiona, a wcześniej ustanowiona wygasa. Ponadto, prof. dr hab. Z. Kuniewicz przedstawił przykład kapitałowej spółki w organizacji, która zgodnie z art. 17 ustawy prawo przedsiębiorców może podjąć działalność gospodarczą przed dokonaniem wpisu do rejestru przedsiębiorcy, a dopiero wpisanie jej do KRS oznacza, że staje się spółką właściwą, czyli posiadającą osobowość prawną. 

Z kolej to komu może być udzielona prokura, określa się legitymacją bierną. Przepis zawarty w art. 109² § 2 k.c. wyraźnie określa, kto może być prokurentem - osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych. W związku z powyższym przepisy kodeksu cywilnego rozwiązały problemy na tle wcześniejszej regulacji. 

W art. 109⁴ k.c. ustawodawca wyróżnił trzy rodzaje prokury: łączną, samoistną oraz mieszaną. W doktrynie rozróżnia się również prokurę łączną niewłaściwą oraz prokurę łączną niewłaściwą mieszaną. Ponadto, wyodrębnionym w przepisie art. 109⁵ k.c. rodzajem prokury jest prokura oddziałowa, którą można ograniczyć do zakresu spraw wpisanych do rejestru oddziału przedsiębiorstwa. Charakterystyką poszczególnych rodzajów prokury poświęciłam jednak osobny artykuł. 

Kolejne zagadnienie omawiane przy okazji analizy szczególnej formy przedstawicielstwa, jaką jest prokura, stanowi forma jej udzielenia. Ustawodawca wymaga dla tej czynności zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności. Jak zaznaczył prof. dr hab. Z. Kuniewicz w odniesieniu do prokury nie obowiązuje zasada pochodnej formy pełnomocnictwa, która mówi, że pełnomocnictwo powinno być udzielone w takiej formie jaka jest wymagana dla ważności czynności prawnej dokonywanej przez pełnomocnika. W związku z powyższym, forma pisemna jest formą wystarczającą, niezależnie od tego jaka forma będzie wymagana dla czynności prawnej dokonywanej przez prokurenta. 

Niezmiernie istotnym elementem charakteryzującym i wyróżniającym prokurę jest zakres jej umocowania, bowiem jest najszerszy spośród tych znanych rodzajów pełnomocnictw. Przy pełnomocnictwie zakres umocowania jest taki, jak zadecyduje mocodawca udzielając danego pełnomocnictwa. Z kolej zakres umocowania został uregulowany ustawowo i obejmuje czynności sądowe i pozasądowe związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, tzn. związane z przedmiotem  działalności gospodarczej tego przedsiębiorcy, który jest mocodawcą.

Prokurent nie ma jednak nieograniczonego zakresu uprawnień, bowiem sam ustawodawca wyłącza niektóre czynności stanowiąc, że nie mieszczą się w zakresie prokury. Według przepisu art. 109³ k.c. należą do nich enumeratywnie następujące czynności prawne: zbycie przedsiębiorstwa, dokonanie czynności prawnej, na podstawie której następuje oddanie go do czasowego korzystania oraz zbywanie i obciążanie nieruchomości. Ustawodawca uznał, że do ich dokonania w imieniu przedsiębiorcy wymagane jest pełnomocnictwo do poszczególnej czynności.

Jako ostatnią, ale równie ważną kwestię chciałabym omówić odwołanie oraz wygaśnięcie prokury, uregulowane w art. 109⁷ k.c. Warto zauważyć, że odwołanie prokury nastąpić w każdym czasie, co powoduje jej wygaśnięcie. Odwołanie prokury jest jednostronną czynnością prawną wymagającą zakomunikowania prokurentowi. Jednakże trzeba pamiętać, że prokura w przeciwieństwie do pełnomocnictwa nie może być ustanowiona jako nieodwołalna. 

Ustawodawca w § 2 i § 3 art. 109⁷ k.c. wymienia enumeratywnie sytuacje prawne, skutkujących wygaśnięciem prokury. Należą do nich: wykreślenie przedsiębiorcy z CEiDG albo rejestru KRS, ogłoszenie upadłości, otwarcie likwidacji, a także przekształcenie przedsiębiorcy, śmierć prokurenta, ustanowienie kuratora dla przedsiębiorcy będącego osobą prawną, z uwagi na brak organu uprawnionego do reprezentowania przedsiębiorcy albo braki w składzie organu które uniemożliwiają reprezentowanie osoby prawnej, zrzeczenie się prokury. Jednakże utrata przez przedsiębiorcę zdolności do czynności prawnych nie powoduje wygaśnięcia prokury. 

Zarówno fakt udzielenia, jak i wygaśnięcia prokury należy odnotować w CEiDG albo KRS, przy czym wpisy dotyczące tych zdarzeń mają charakter deklaratywny, przy czym zgłoszenie o udzieleniu prokury powinno określać jej rodzaj, a w przypadku prokury łącznej również sposób jej wykonania. 

Czynność ustanowienia prokurenta przez prokurenta jest wyłączona, ponieważ jak stanowi art. 109⁶ k.c. prokura nie może być przeniesiona. Co ważne, w art. 109¹ k.c. § 2 spotykamy się z zastrzeżeniem, że nie można ograniczyć prokury ze skutkiem wobec osób trzecich, jednakże nie obowiązuje to w przypadku, gdy przepis szczególny stanowi inaczej. 

Ciekawym zagadnieniem, z jakim spotykamy się przy analizie przepisów dotyczących prokury, jest udzielenie jej członkowi zarządu spółki kapitałowej lub uprawnionemu do reprezentacji wspólników osobowej spółki handlowej. Sens udzielenia takiego pełnomocnictwa lub prokury istnieje wtedy, gdy w spółce obowiązuje zasada reprezentacji łącznej. Wówczas udzielenie pełnomocnictwa jednemu z łącznie umocowanych wspólników albo członków zarządu umożliwi mu samodzielną reprezentację spółki.  

    Sąd Najwyższy podzielił to stanowisko w uchwale z sierpnia 2006 roku oraz w uchwale z kwietnia 2014 roku. W pierwszej z wymienionych orzekł, że członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością uprawniony umową spółki łącznie z drugim członkiem zarządu może być ustanowiony pełnomocnikiem do poszczególnych czynności. Z kolej w drugiej konsekwentnie wyraził stanowisko, że członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością uprawniony umową spółki łącznie z drugim członkiem zarządu może być ustanowiony pełnomocnikiem do pewnego rodzaju czynności jako pełnomocnik szczególny i rodzajowy.

Bibliografia:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, Dz. U. 1964 Nr 16 poz. 93.
2. Uchwała Sądu Najwyższego z sierpnia 2006 roku, LEX. 
3. Uchwała Sądu Najwyższego z kwietnia 2014 roku, LEX.