Omówienie rodzajów prokury wyróżnionych na podstawie art. 109(4) Kodeksu cywilnego

 Omówienie rodzajów prokury wyróżnionych na podstawie art. 109⁴ Kodeksu cywilnego

W poprzednim artykule skupiłam się na ogólnej charakterystyce prokury z uwzględnieniem jej definicji, legitymacji czynnej i biernej, przepisanej prawem formie jej udzielenia oraz sposobów jej wygaśnięcia. W poniższym artykule omówię rodzaje prokury wyróżnione na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z ogólną konstrukcją pełnomocnictwa, prokura odnosi się tylko do reprezantacji przedsiębiorcy, a więc do stosunków wiążących go z innymi podmiotami, i to w zakresie związanym z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Nie obejmuje zatem działań w sferze wewnętrznych relacji przedsiębiorcy. Ponadto, istnieje możliwość udzielenia prokury jednej lub kilku osobom.

Zdaniem Marcina Glicza, autora „Komentarza do niektórych przepisów ustawy - Kodeks cywilny [w:] Pełnomocnictwo”, przepis art. 109⁴ k.c. stwarza możliwość modyfikacji prokury w zakresie podmiotowym, która przybiera postać dozwolonego ograniczenia prokury w sposobie jej wykonywania. Prokurent może w tym zakresie zostać ograniczony podmiotowo w umocowaniu do dokonywania czynności przez konieczność działania z inną osobą. Wyraźne dopuszczenie przez ustawodawcę tego rodzaju ograniczenia powoduje, że jest ono skuteczne wobec osób trzecich, co stanowi wyłączenie zastrzeżenia zawartego w art. 109¹ § 2 k.c. Co więcej, samo ograniczenie i jego zakres ujawniane są w rejestrze.

P. Pinior w Komentarzu do Kodeksu cywilnego wymienia wszystkie możliwe sposoby reprezentowania przedsiębiorcy przez prokurenta, które mogą być, w zależności od woli mocodawcy, ustanowione w różny sposób. Podstawowym podziałem wynikającym z różnic w sposobie ustanowienia tego szczególnego rodzaju pełnomocnictwa jest rozróżnienie prokury samoistnej oraz prokury łącznej. 

Pierwsza z nich, określana również mianem prokury samodzielnej, indywidualnej, jednoosobowej czy singularnej, oznacza, że prokurent może samodzielnie dokonywać czynności wobec osób trzecich, a to znaczy, że nie zachodzi konieczność udziału dodatkowych osób. 

Z kolej druga z powyższych rodzajów prokur stanowi przejaw reprezentacji łącznej, która jest wymagana w celu składania oświadczeń woli w imieniu lub za takich przedsiębiorców, jak spółki kapitałowe czy spółdzielnie. Polega ona na tym, że do dokonania czynności za mocodawcę lub w jego imieniu konieczne jest współdziałanie dwóch lub więcej prokurentów, co w pełni uzasadnia stosowanie w tym przypadku określenia prokura grupowa. Co ważne, w przypadku prokury łącznej do skutecznego złożenia oświadczenia woli za przedsiębiorcę konieczne jest złożenie go przez wszystkie osoby, którym udzielono prokury łącznej. Zostało to podkreślone przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z 30 stycznia 2015 roku, prokury łącznej można udzielić kilku osobom łącznie, wobec czego każda z nich jest prokurentem, ale do skuteczności czynności prawnej, której dokonują, wymagane jest oświadczenie woli każdego z nich.

Według M. Pazdana możliwe są tu różne warianty łącznego działania prokurentów, a mianowicie: 1) łączne działanie wszystkich prokurentów lub niektórych z nich w zespołach wskazanych przez mocodawcę lub 2) łączne działanie prokurentów doraźnie zawiązujących się przy dokonaniu określonej czynności prawnej, np. wymaganie współdziałania dwóch prokurentów spośród pięciu ustanowionych przez mocodawcę.

Co ważne, udzielenie prokury łącznej nie oznacza, że dokonanie danej czynności prawnej musi odbyć się jednocześnie. W przypadku złożenia oświadczenia tylko przez jednego z prokurentów umocowanych do działania łącznie, czynność prawna jest bezskuteczna i nie wywiera skutków prawnych do czasu złożenia oświadczenia przez drugiego lub wszystkich pozostałych prokurentów, jeżeli umocowanie obejmuje prokurę łączną z udziałem większej liczby prokurentów.Na potwierdzenie powyższych słów, warto przytoczyć treść wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2009 roku dotyczące reprezentacji łącznej w przypadku spółek kapitałowych reprezentowanych przez zarząd. Wskazano w nim, że wyrazem współdziałania członków zarządu musi być złożenie przez każdego z nich w imieniu spółki takich samych oświadczeń co do istotnych postanowień umowy, jednakże oświadczenia te nie muszą być złożone jednocześnie. W pełni dopuszczalne jest złożenie ich w różnym czasie i nie ma podstawy do podważania ich skuteczności – jako oświadczeń będących wynikiem współdziałania członków zarządu – jeżeli nie ma wątpliwości co do ich treści.

P. Pinior, autor komentarza do Kodeksu cywilnego, wskazuje jednak, że większa liczba prokurentów dokonujących danej czynności prawnej jest niekorzystna w praktyce. W związku z powyższym, z reguły reprezentacja łączna w obrocie przybiera postać reprezentacji dwuosobowej, co oznacza współdziałanie dwóch prokurentów albo współdziałanie prokurenta z członkiem zarządu bądź wspólnikiem spółki osobowej.

Ponadto, można wyróżnić także, tzw. prokurę łączną mieszaną, polegającą na współdziałaniu prokurenta z członkiem zarządu albo wspólnikiem handlowej spółki osobowej. Przykładowo w odniesieniu do spółek kapitałowych przepisy art. 205 § 1 k.s.h. oraz art. 373 § 1 k.s.h. przewidują współdziałanie dwóch członków zarządu lub członka zarządu z prokurentem. W uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 12 maja 2011 roku wskazano, że jeżeli ustanowiona jest reprezentacja łączna zarządu, bądź zarządu z prokurentem, to w każdym przypadku prokurent, który legitymuje się prokurą samoistną, może reprezentować spółkę samodzielnie przy czynnościach objętych jej zakresem, gdyż ustanowiony w art. 205 § 1 k.s.h. lub też w analogicznych rozwiązaniach wynikających z umowy spółki mechanizm kontrolny dotyczy członków zarządu, a nie prokurentów.

Jak już nadmieniłam w poprzednim artykule dotyczącym ogólnej charakterystyki zagadnienia prokury, sposób reprezentowania przedsiębiorcy przez prokurentów podlega zgłoszeniu do Krajowego Rejestru Sądowego. Dlatego na przykładzie ustanowienia prokury łącznej, należy jednoznacznie określić rodzaj prokury, a także sposób reprezentacji, co podlega ujawnieniu w rejestrze.

Z dniem 1 stycznia 2017 roku zmianie uległ stan prawny poprzez wprowadzenie do przepisów o prokurze art. 109⁴ § 1¹ k.c. W efekcie tych zmian obok klasycznej prokury łącznej istnieje możliwość udzielenia prokury obejmującej umocowanie także albo wyłącznie do dokonywania czynności wspólnie z członkiem organu zarządzającego lub wspólnikiem uprawnionym do reprezentowania handlowej spółki osobowej. W związku z powyższym obecnie możliwe jest udzielenie prokury jednoosobowej albo prokury łącznej, przy czym prokura łączna może występować jako: umocowanie do współdziałania z innym prokurentem, umocowanie do współdziałania z innym prokurentem lub członkiem organu zarządzającego albo wspólnikiem uprawnionym do reprezentowania handlowej spółki osobowej (prokura mieszana) oraz umocowanie do współdziałania wyłącznie z członkiem organu zarządzającego albo wspólnikiem uprawnionym do reprezentowania handlowej spółki osobowej, co dotychczas było określane jako prokura łączna niewłaściwa. Zatem prokurent umocowany do dokonywania czynności wyłącznie z członkiem organu zarządzającego albo wspólnikiem uprawnionym do reprezentowania handlowej spółki osobowej nie może dokonywać czynności samodzielnie ani też współdziałać z innym prokurentem.

Tym samym ustawodawca dopuścił udzielenie tzw. prokury łącznej nieprawidłowej. Kwestia ta była dotychczas przedmiotem sporów zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie. Sąd Najwyższy, mimo wcześniejszej aprobaty wyrażonej w uchwale z dnia 27 kwietnia 2001 roku (sygn. akt III CZP 6/01) dokonał wykładni uznającej niedopuszczalność udzielenia tzw. prokury łącznej nieprawidłowej, polegającej na umocowaniu jednego prokurenta z jednoczesnym nałożeniem na niego obowiązku współdziałania z członkiem zarządu, co było jednym z powodów wprowadzenia powołanej wyżej zmiany przepisów o prokurze. Dopuściła ona taką możliwość.

W przypadku prokury łącznej niewłaściwej, określanej w doktrynie i orzecznictwie również jako prokura łączna nieprawidłowa, mamy do czynienia z dwoma podmiotami o różnym statusie prawnym, przy czym żadna z tych osób samodzielnie nie może reprezentować, a wymagane jest ich współdziałanie. Prawidłową reprezentacją będzie taka, gdzie mocodawca ustanowi prokurę łączną i sposób reprezentacji będzie wymagał łącznego działania, to jeden z członków zarządu może być zastąpiony przez prokurenta. Co ciekawe, w ramach prokury łącznej niewłaściwej prokurent może mieć umocowanie do wyłącznego dokonywania czynności wspólnie z członkiem organu zarządzającego lub wspólnikiem uprawnionym do reprezentowania handlowej spółki osobowej. Oznacza to, że nie ustanawia się drugiej osoby, która byłaby prokurentem.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 2006 roku (sygn. akt V CSK 252/06) udzielenie pełnomocnictwa pracownikowi ustanowionemu wcześniej prokurentem jest możliwe. Pełnomocnik taki będzie mógł samodzielnie reprezentować spółkę przed sądem, nawet jeśli jako prokurent działał na zasadzie prokury łącznej.

A. Opalski w swojej publikacji zaznacza, że celu, jaki pozwala osiągnąć prokura łączna niewłaściwa, tj. umocowania większej liczby reprezentantów i zachowania zasady reprezentacji łącznej, nie można osiągnąć przez ustanowienie członków zarządu pozbawionych prawa do samodzielnej reprezentacji. Jego zdaniem, jeżeli przedsiębiorca chciałby zastrzec funkcjonowanie większej liczby reprezentantów działających łącznie i wykluczyć zarazem współdziałanie prokurentów, musiałby wszystkich reprezentantów powołać do zarządu, co uczyniłoby ten organ nieoperatywnym.

Bibliografia:

1. Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne - część ogólna.
2. M. Glicz [w:] M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak, M. Glicz, Komentarz do niektórych przepisów ustawy - Kodeks cywilny [w:] Pełnomocnictwo. Komentarz, Warszawa 2020, art. 109(4).
3. P. Pinior [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I. Część ogólna (art. 1-125), red. M. Fras, M. Habdas, Warszawa 2018, art. 109(4).
4. K. Kopaczyńska-Pieczniak [w:] Kodeks cywilny..., t. 1, red. A. Kidyba, 2012, kom. do art. 109⁴.
5. M. Pazdan [w:] Kodeks cywilny, t. 1, red. K. Pietrzykowski, 2018, kom. do art. 109⁴.
6. P. Nazaruk [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. J. Ciszewski, Warszawa 2019, art. 109⁴