Rozwiązanie umowy dożywocia

 Rozwiązanie umowy dożywocia

Na wstępie mojego artykułu chciałabym skupić się na samym pojęciu umowy dożywocia, które zostało wyrażone w art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego w następujący sposób: „Jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.”

Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 7 grudnia 2017 roku (sygn. akt: VI ACa 1632/17) orzekł, że obok cech takich jak dwustronność, odpłatność, wzajemność, losowość, można do cech charakteryzujących umowę dożywocia zaliczyć także swoiste ryzyko takich zachowań uczestników umowy, które nie były oczekiwane ani nie są pożądane. W związku z tym stronom umowy o dożywocie musi towarzyszyć świadomość jego istnienia, jak również świadomość, iż tylko w niektórych sytuacjach prawo wkracza w dziedzinę wzajemnych stosunków stron. Inne sytuacje, nie spełniające określonych warunków, chociaż postrzegane przez strony jako niekorzystne muszą być przez nie znoszone.

Przechodząc do możliwości oraz sposobu zmiany dożywocia na rentę oraz rozwiązania umowy, należy pochylić się nad art. 913 Kodeksu cywilnego, stanowiącego, że „§ 1. Jeżeli z jakichkolwiek powodów wytworzą się między dożywotnikiem a zobowiązanym takie stosunki, że nie można wymagać od stron, żeby pozostawały nadal w bezpośredniej ze sobą styczności, sąd na żądanie jednej z nich zamieni wszystkie lub niektóre uprawnienia objęte treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień. §  2. W wypadkach wyjątkowych sąd może na żądanie zobowiązanego lub dożywotnika, jeżeli dożywotnik jest zbywcą nieruchomości, rozwiązać umowę o dożywocie.”

Niejaki komentarz do zacytowanego wyżej przepisu stanowi wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 10 listopada 2015 r. (sygn. akt: I ACa 1050/15) głoszącego, że celem tak ukształtowanej regulacji art. 913 k.c. jest o ile to tylko możliwe, utrzymanie nawiązanych poprzez umowę dożywocia więzi. Podstawą obu żądań z art. 913 k.c. jest wytworzenie się takiej sytuacji, która uniemożliwia stronom dalsze pozostawanie w bezpośredniej styczności, bez względu na przyczynę, o ile stan jaki zaistniał nie ma cech przejściowych. Nie mają istotnego znaczenia przyczyny wytworzenia się złych stosunków między stronami – w tym zwłaszcza strona podmiotowa (wina za taki stan), a także inne elementy poddające się ocenie obiektywnej (np. oceniana w tych kategoriach „waga” konfliktu, czy też jego przyczyny) – natomiast ważne jest tylko istnienie takich stosunków, w których nie można wymagać od stron, żeby pozostawały nadal w bezpośredniej styczności.

Ponadto, w wyroku z dnia 24 października 2002 r. (sygn. akt: I CK 18/02) Sąd Najwyższy orzekł, że dla rozwiązania umowy w trybie art. 913 § 2 KC niewystarczające jest samo stwierdzenie niewywiązywania się z obowiązków względem dożywotnika, czy negatywne psychiczne nastawienie do niego. Muszą bowiem między stronami wytworzyć się takie stosunki, że bezpośrednia styczność stron jest wykluczona, a ponadto musi zachodzić wyjątkowość sytuacji. Z określoną w art. 913 § 2 KC wyjątkowością mamy do czynienia wtedy, gdy zachowanie się zobowiązanego wobec dożywotnika jest szczególnie naganne, a przewidziana w art. 913 § 1 KC możliwość zamiany świadczeń na rentę nie może przynieść zadowalającego rezultatu. Sąd Najwyższy stwierdzał też wielokrotnie, że przesłanką kwalifikacji wypadku z art. 913 § 2 KC jako wyjątkowego jest krzywdzenie dożywotnika, agresja wobec niego.

Ponadto Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 maja 2008 r. (sygn. akt: III CSK 359/07) orzekł, że decyzja o rozwiązaniu umowy musi być poprzedzona rozważeniem czy inne środki nie zapewnią dożywotnikowi dostatecznej ochrony.

Zdaniem Anety Biały, autorki komentarza do Kodeksu cywilnego, zgodnie z brzmieniem art. 913 § 1 k.c., uprawnionym do dokonania zmiany prawa dożywocia na rentę jest sąd, którego orzeczenie może dotyczyć wszystkich lub tylko niektórych świadczeń (ale w przypadku zbycia nieruchomości na rzecz osoby trzeciej na podstawie art. 914 k.c. zmiana dotyczy wszystkich uprawnień).  Oznacza to, że sąd nie jest związany żądaniem stron w tym sensie, że nie musi uwzględnić wszystkich spośród zgłoszonych, jeśli uzna, że wskazane przez powoda przyczyny nie stanowią przeszkody do wykonywania określonego uprawnienia wynikającego z prawa dożywocia (np. dalsze korzystanie z nieruchomości, do której dożywotnik ma osobne wejście). 

Jednakże Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 lipca 2010 r. (sygn. akt: IV CSK 32/10) orzekł, że jeśli strona wystąpi z żądaniem rozwiązania umowy dożywocia w trybie art. 913 § 2 k.c., a sąd nie stwierdzi wystąpienia wypadku wyjątkowego, nie może jednocześnie orzec o zmianie świadczenia w naturze na rentę w trybie art. 913 § 1 k.c. i powinien powództwo oddalić.

Cechą wspólną wszystkich zaszłości, jakie kwalifikują wypadek unormowany w art. 913 § 2 k.c. jako wyjątkowy, nie jest samo negatywne nastawienie dożywotnika do kontrahentów. Wypadek wyjątkowy ma miejsce wtedy, gdy dochodzi do krzywdzenia dożywotnika i złej woli nabywcy nieruchomości. Aby wypadek można było uznać za wyjątkowy w rozumieniu art. 913 § 2 k.c., trzeba odpowiedzieć na pytanie, czy inne środki, takie jak zasądzenie zobowiązanych na wykonanie zaległego świadczenia lub zamiana świadczeń wynikających z dożywocia na rentę, nie zapewnią już dożywotnikowi dostatecznej ochrony. Wyjątkowość wypadku może zachodzić, np. w razie naruszania nietykalności cielesnej dożywotnika czy popełniania wobec niego innych czynów karalnych.

Judykatura konsekwentnie przyjmuje, że jeżeli tylko dożywotnik swoją postawą doprowadził do wytworzenia się sytuacji, że nie można wymagać od stron, żeby pozostawały nadal w bezpośredniej ze sobą styczności, to rozwiązanie umowy przez sąd kolidowałoby z umownym charakterem stosunku dożywocia, pozostawiałoby bowiem jednej tylko stronie pełną swobodę doprowadzenia do rozwiązania umowy.

Potwierdzeniem tych słów jest wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 6 grudnia 2017 r. (sygn. akt: I ACa 59/17) stwierdzający, że jeżeli przyczyna całkowitego zerwania więzi osobistej leży wyłącznie po stronie dożywotnika, uwzględnienie roszczenia z art. 913 § 2 k.c. oznaczałoby przyznanie mu uprawnienia do jednostronnego rozwiązania umowy w każdym czasie, bez liczenia się z interesem zobowiązanego, i to także w sytuacji, w której zobowiązany jest gotowy wywiązywać się z nałożonych umową obowiązków (jak to ma miejsce w przedstawionym stanie faktycznym).

Skutki zbycia nieruchomości przez zobowiązanego reguluje art. 914 Kodeksu cywilnego: „Jeżeli zobowiązany z tytułu umowy o dożywocie zbył otrzymaną nieruchomość, dożywotnik może żądać zamiany prawa dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tego prawa.” 

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 czerwca 2018 r. (sygn. akt: IV CSK 277/17) opierając się na wykładni językowej komentowanego przepisu, wyraził pogląd, że zbyciem w jego rozumieniu jest „wyłącznie każde rozporządzenie nią w drodze czynności prawnej odpłatnej lub nieodpłatnej”. Zaznaczono także, że z punktu widzenia dożywotnika niewątpliwie każda zmiana właściciela nieruchomości, niezależnie czy następuje na podstawie czynności prawnej, czy w inny sposób, wiąże się ze zmianą zobowiązanego do spełnienia świadczeń wymagających osobistych kontaktów i bliskich relacji. Niemniej jednak, treść art. 914 k.c. wyraźnie ogranicza podstawę żądania tylko do przypadków, w których następuje zbycie nieruchomości.

Zdaniem Adama Bieranowskiego, autora komentarza do Kodeksu cywilnego, stanowisko to jest zbyt kategoryczne. Przepis ten powinien być wykładany szerzej. Trudno wprawdzie utożsamiać konstytutywne orzeczenia sądu z czynnościami prawnymi rozporządzającymi, jednakże sięgając do argumentu natury aksjologicznej, należy uwypuklić, że zaproponowana przez Sąd Najwyższy restryktywna wykładnia komentowanego przepisu może prowadzić do osłabienia ochrony dożywotnika, a niekiedy nawet do wykorzystywania orzeczeń sądowych do jej wyłączenia. Zbliżony skutek do przeniesienia własności wywołują przecież orzeczenia sądowe znoszące współwłasność nieruchomości obciążonej dożywociem. Jest to szczególnie wyraziste w razie wyjścia ze współwłasności w drodze tzw. podziału cywilnego.

W doktrynie wyrażany jest pogląd, że dożywotnik-zbywca może domagać się, na podstawie art. 913 § 2 k.c., rozwiązania umowy o dożywocie przeciwko kolejnemu nabywcy nieruchomości. Podnosi się, że wymaga tego interes dożywotnika, który nie może być skazany na złe traktowanie ze strony kolejnego nabywcy, na którego wybór, podobnie jak na samo zbycie nieruchomości obciążonej jego prawem, nie ma wpływu, oraz że ryzyko zwrotu nabytej nieruchomości powinno być gwarancją należytego traktowania dożywotnika przez kolejnego nabywcę. Poza tym art. 914 k.c. stanowi lex specialis w stosunku do art. 913 § 1 k.c., co wyraża się w złagodzeniu rygorów przewidzianych dla żądania zamiany świadczeń dożywotnika na rentę, natomiast w niczym nie wpływa na zasadę rozwiązywalności umowy o dożywocie także po zbyciu nieruchomości obciążonej dożywociem.

Zdaniem Sądu Najwyższego, powyższy pogląd nie znajduje uzasadnienia w treści art. 914 k.c. Przepis ten stanowi, że jeżeli zobowiązany z tytułu umowy o dożywocie zbył otrzymaną nieruchomość, dożywotnik może żądać zmiany prawa dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tego prawa. Z jego brzmienia wynika, że w stosunkach pomiędzy dożywotnikiem i kolejnym nabywcą, odmiennie niż w art. 913 k.c., dopuszczalne jest jedynie żądanie zamiany prawa dożywocia na dożywotnią rentę. Przesądza to zwrot „może żądać”, który jest charakterystyczny dla wprowadzania określonej zasady i w art. 914 k.c. byłby zbędny, gdyby przepis ten miał stanowić lex specialis tylko do paragrafu pierwszego art. 913 k.c.; wówczas wystarczyłoby sformułowanie, z którego wynikałoby, że po zbyciu nieruchomości obciążonej dożywociem zamiana prawa dożywocia na rentę nie wymaga wykazania okoliczności, o których mowa w art. 913 § 1 k.c. Również skutki rozwiązania umowy o dożywocie stanowią przeszkodę do przyjęcia dopuszczalności jej rozwiązania po zbyciu nieruchomości obciążonej dożywociem.

W razie zbycia nieruchomości obciążonej prawem dożywocia na rzecz osoby trzeciej może dojść do zmiany treści stosunku dożywocia. Zmiana polegać może na przyznaniu dożywotnikowi renty zamiast dotychczas przysługującego mu prawa dożywocia rozpatrywanego jako całość. Zatem zdaniem Anety Biały należy przyjąć, że zmiana musi dotyczyć całego prawa dożywocia, a nie tak jak w art. 913 § 1 k.c. niektórych części.

Zgodnie z wykładnią Sądu Najwyższego sformułowanie „zbycie” oznacza każdą formę przeniesienia własności nieruchomości, tak odpłatnie, jak i pod tytułem darmym. Przy czym chodzi w tym przypadku o każde kolejne zbycie obciążonej nieruchomości, jeśli art. 914 k.c. nie znalazł wcześniej zastosowania. Przepis ten nie znajduje zastosowania do przejęcia własności nieruchomości w drodze dziedziczenia.

Przesłanką zmiany prawa dożywocia na rentę jest wykazanie przez dożywotnika, że doszło do zbycia nieruchomości. Przy czym istotne jest, że w razie zbycia tylko części nieruchomości obciążonej prawem dożywocia, art. 914 k.c. nie znajduje zastosowania, chyba że nieruchomość pozostała we władaniu zbywcy jest tylko jej niewielką częścią, stanowiącą niewielką wartość całości.

W doktrynie przeważa stanowisko, zgodnie z którym zbycie części nieruchomości nie uzasadnia uprawnienia z art. 914, chyba że pozostała część przedstawia niewielką wartość.

Jednakże zdaniem Adama Bieranowskiego kryterium wartości może okazać się zawodne. Przecież przedmiotem zbycia może być obciążona dożywociem nieruchomość rolna z wyłączeniem jej nieznacznego fragmentu, który został przeznaczony pod budowę drogi i wyceniony wielokrotnie wyżej niż własność przeniesionej części nieruchomości. Trafniejsza byłaby zatem przesłanka wywołania przez zbycie części nieruchomości skutków równoważnych z punktu widzenia oddziaływania na relację zbywca – dożywotnik ze zbyciem całej nieruchomości. Dla uzyskania pełniejszego obrazu dodajmy, że uprawienie z art. 914 nie przysługuje dożywotnikowi w razie nabycia przezeń w drodze umowy części obciążonej tym prawem nieruchomości, nawet gdy stanowią one znaczne wielkości w stosunku do całości.

Zbycie nieruchomości a zastosowanie art. 913 § 2 k.c.

W przypadku zbycia nieruchomości obciążonej prawem dożywocia nie jest dopuszczalne zastosowanie art. 913 § 2 k.c., tj. rozwiązanie umowy o dożywocie. Takie stanowisko zaprezentował Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 marca 2004 r. (sygn. akt: II CK 91/03), stwierdzając, że brzmienie art. 914 k.c. uniemożliwia przyjęcie odmiennego poglądu, ponieważ przesądza o tym użyty przez ustawodawcę zwrot „może żądać”, którego wprowadzenie jednocześnie wyłącza możliwość przyjęcia, że art. 914 k.c. jest lex specialis tylko do art. 913 § 1 k.c. Sąd Najwyższy podkreślił również, że skutki rozwiązania umowy o dożywocie są przeszkodą do przyjęcia dopuszczalności jej rozwiązania po zbyciu nieruchomości obciążonej dożywociem.

W kolejnym artykule omówię problematykę rozwiązania umowy dożywocia na przykładzie konkretnego stanu faktycznego wraz z podaną propozycją jego rozwiązania. 

Bibliografia:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, Dz. U. 1964 Nr 16 poz. 93.
2. red. Fras M., Biały A., Kodeks cywilny. Komentarz. Tom V. Zobowiązania. Część szczególna, LEX.
3. Niezbecka E., Komentarz do art. 913 k.c., LEX. 
4. Bieranowski A., Komentarz do Kodeksu cywilnego, LEX. 
5. Bielska-Sobkowicz T., Kodeks cywilny, t. 5, Zobowiązania. Część szczegółowa, LEX.
6. Wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 21 grudnia 2015 r., sygn. akt: IV C 446/15. 
7. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 7 grudnia 2017 r., sygn. akt: VI ACa 1632/17.
8. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 10 listopada 2015 r., sygn. akt: I ACa 1050/15.
9. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2002 r., sygn. akt: I CK 18/02.
10. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2008 r., sygn. akt: III CSK 359/07.
11. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca 2010 r., sygn. akt: IV CSK 32/10.
12. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 6 grudnia 2017 r., sygn. akt: I ACa 59/17.
13. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia 1997 r., sygn. akt: III CKN 50/97.
14. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2018 r., sygn. akt: IV CSK 277/17.
15. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2004 r., sygn. akt: II CK 91/03.
16. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 1971 roku, sygn. akt: III CRN 372/71.
17. Wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 21 grudnia 2015 r., sygn. akt: IV C 446/15.
18. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 10 listopada 2015 r., sygn. akt: I ACa 1050/15.