Niemożność doręczenia pisma sądowego lub odmowa jego przyjęcia - ogólne regulacje

 Skutki prawne niemożności doręczenia pisma sądowego lub odmowy jego przyjęcia w świetle art. 139 § 3, § 3¹, § 4, § 4¹ oraz § 5 kodeksu postępowania cywilnego

Przedmiotem poniższego artykułu są skutki prawne niemożności doręczenia pisma sądowego lub odmowy jego przyjęcia w świetle przepisów art. 139 kodeksu postępowania cywilnego w ich znowelizowanej formie.

Zgodnie z art. 139 § 2 k.p.c. odmowa przyjęcia pisma przez jego adresata lub osobę upoważnioną skutkuje uznaniem doręczenia za dokonane, co stanowi przyjęcie fikcji doręczenia pisma. W takim przypadku doręczający zwraca pismo do sądu z adnotacją o odmowie jego przyjęcia. Ponadto, przepis art. 139 § 3 k.p.c. reguluje dodatkową podstawę pozostawienia pisma sądowego w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia, a tym samym przewiduje tzw. fikcję doręczenia korespondencji również w sytuacji nieujawnienia przez stronę podlegającą wpisowi do rejestru sądowego zmiany adresu. Jednakże wyjątek stanowi sytuacja, gdy nowy adres jest znany sądowi.

Ponadto, komentowany przepis został zmieniony na skutek nowelizacji z dnia 4 lipca 2019 roku i obowiązuje w obecnym brzmieniu od 21 sierpnia 2019 roku. Nowelizacja objęła § 3, a sama zmiana polega na zastąpieniu enumeratywnie wyliczonych podmiotów, tj. „osób prawnych, organizacji, osób fizycznych podlegających wpisowi do rejestru albo ewidencji na podstawie odrębnych przepisów”, sformułowaniem „strona podlegająca wpisowi do rejestru sądowego” oraz usunięciem z tej jednostki redakcyjnej regulacji odnoszącej się do osób fizycznych – bez wpływu na istotę przepisu, tj. przyjęciu, że w przypadku niemożności doręczenia pism sądowych pozostawia się je w aktach ze skutkiem doręczenia. Ponadto, nowelizacja objęła również § 5, którego zmiana zdaniem J. Parafianowicz, autorski komentarza do art. 139 kodeksu postępowania cywilnego zawartego w „Kodeks postępowania cywilnego. Postępowanie procesowe. Komentarz” pod redakcją O. M. Piaskowskiej okazała się niezwykle istotna.

Zgodnie z art. 139 § 3 pisma dla osób prawnych, organizacji, osób fizycznych podlegających wpisowi do rejestru albo ewidencji na podstawie odrębnych przepisów – w razie niemożności doręczenia w sposób przewidziany w artykułach poprzedzających z uwagi na nieujawnienie w rejestrze albo w ewidencji zmiany adresu, a w przypadku osób fizycznych miejsca zamieszkania i adresu – pozostawia się w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia, chyba że nowe miejsce zamieszkania i adres są sądowi znane.

Omawianą regulację należy stosować również do tych podmiotów, które nie są ani osobami prawnymi, ani fizycznymi, ale mają zdolność prawną i podlegają wpisowi do rejestru. W obecnym brzmieniu art. 139 § 3 k.p.c. regułę pozostawiania korespondencji w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia stosuje się także wobec osób fizycznych – przedsiębiorców.

W przypadku osób fizycznych mowa jest nie tylko o adresie, lecz także o miejscu zamieszkania. Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 1995 r. (sygn. akt: II CRN 4/95) adres może być utożsamiany z miejscem zamieszkania jedynie w sytuacji, gdy adresat istotnie tam mieszka. Pomimo nieujawnienia w rejestrze lub ewidencji zmiany adresu sąd zobowiązany jest wysłać pismo na nowy adres, gdy jest on sądowi znany. Zaniechanie tego obowiązku czyni doręczenie bezskutecznym.

Zdaniem J. Bodio brak jest racjonalnych argumentów przemawiających za uznaniem, że ustawodawca w przypadku osób podlegających wpisowi do ewidencji działalności gospodarczej zrezygnował z konieczności pouczania ich o skutkach zaniedbania ujawnienia w ewidencji zmian określonych w art. 139 § 3, skoro obowiązek taki został przewidziany w stosunku do podmiotów podlegających wpisowi do rejestru (art. 139 § 4), których stopień zorganizowania i związany z nim nakaz starannego działania w obrocie jest wyższy niż w przypadku osób fizycznych, prowadzących działalność ewidencjonowaną. Skutkiem zaniechań ustawodawcy w omawianym zakresie jest uznanie, że również obecnie norma art. 139 § 3, w zakresie, w jakim sankcjonuje niedopełnienie przez przedsiębiorców podlegających wpisowi do rejestru obowiązku ujawnienia zmian co do miejsca zamieszkania i adresu, jest de facto regulacją pozbawioną treści normatywnej.

Zabezpieczenie praw osób zobowiązanych do złożenia oświadczenia o adresie stanowi art. 139 § 4, w myśl którego pouczenie strony o skutkach zaniedbania ujawnienia zmian adresu w rejestrze następuje przez sąd rejestrowy przy ogłoszeniu lub doręczeniu postanowienia o pierwszym wpisie.

Na podstawie uzasadnienia projektu ustawy o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz niektórych innych ustaw z dnia 21 lutego 2018 r. (Dz.U. z 2018 r. poz. 398) artykuł 139 § 3¹ wprowadza domniemanie prawne doręczenia przez możliwość pozostawienia przesyłki w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia. Domniemanie to dotyczy osób, reprezentujących podmiot wpisany do Krajowego Rejestru Sądowego, likwidatorów, prokurentów, członków organów lub osób uprawnionych do powołania zarządu, które nie zgłosiły oświadczenia o zamianie adresu do doręczeń.

Celem przepisu art. 139 § 5 kodeksu cywilnego jest wyeliminowanie wadliwego orzeczenia z obrotu prawnego i umorzenie postępowania egzekucyjnego. Zgodnie z nowym brzmieniem tegoż artykułu na wniosek strony sąd albo referendarz sądowy na posiedzeniu niejawnym wydaje zaświadczenie, w którym stwierdza, że wyrok zaoczny lub nakaz zapłaty został uznany za doręczony na oznaczony adres w trybie określonym w § 1,  tj. poprzez dwukrotne awizowanie. Dzięki omawianej regulacji w przypadku egzekucji prowadzonej na podstawie tytułu wykonawczego, tj. wyroku zaocznego, nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym, upominawczym albo elektronicznym postępowaniu upominawczym – zaopatrzonym w klauzulę wykonalności, komornik zawiesi na wniosek dłużnika postępowanie, jeśli przedstawi on zaświadczenie, o którym mowa w omawianym. Podejmie je jednakże na wniosek wierzyciela, jeśli zostanie stwierdzone, że doręczenie wyroku zaocznego lub nakazu zapłaty było prawidłowe, albo – w razie ponownego doręczenia – że upłynął termin do wniesienia środka zaskarżenia, chyba że zachodzi inna podstawa zawieszenia postępowania albo postępowanie podlega umorzeniu. W tym celu sąd albo referendarz sądowy wydaje na posiedzeniu niejawnym, na wniosek wierzyciela odpowiednie zaświadczenie.

Z uwagi na skalę egzekucji toczących się w odniesieniu do spraw, w których toku nie dochodzi do prawidłowego doręczenia orzeczenia pozwanemu, zdaniem J. Parafianowicz, autorki komentarza, wydaje się, że wprowadzony przepis jest rozwiązaniem słusznym. Daje bowiem dłużnikowi szansę na obronę jego praw, nie pozbawiając ich wierzyciela. Przepis nie wprowadza szczególnej formy wniosku, dlatego należy domniemywać, że zastosowanie znajdą tu przepisy odnoszące się do pisma procesowego, tj. art. 126 k.p.c. Nowelizacja nie wskazuje terminu, w jakim zaświadczenie winno być wydane, co w praktyce może utrudniać podjęcie przez dłużnika obrony w postępowaniu egzekucyjnym.

Bibliografia:

• Bodio J., Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego, LEX. 
• Parafianowicz J., Kodeks postępowania cywilnego. Postępowanie procesowe. Komentarz pod red. O. M. Piaskowskiej, Warszawa 2020, LEX.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 1995 r., sygn. akt: II CRN 4/95.
• Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 4 września 2012 r., sygn. akt V ACz 633/12.
• Uzasadnienie projektu ustawy o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz niektórych innych ustaw z dnia 21 lutego 2018 r., Dz.U. z 2018 r. poz. 398.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, Dz. U. 1964 Nr 43 poz. 296.