Niemożność doręczenia pisma sądowego lub odmowa jego przyjęcia w świetle przepisów art. 138 § 1, § 11 oraz § 2 kodeksu postępowania cywilnego

Niemożność doręczenia pisma sądowego lub odmowa jego przyjęcia w świetle przepisów art. 138 § 1, § 1¹ oraz § 2 kodeksu postępowania cywilnego

Przedmiotem poniższego artykułu jest niemożność doręczenia pisma sądowego lub odmowa jego przyjęcia w świetle przepisów art. 139 kodeksu postępowania cywilnego w ich znowelizowanej formie. Artykuł 139 k.p.c. reguluje dwie sytuacje: niemożność doręczenia pisma ani w sposób zwykły, ani w sposób zastępczy, z którą mamy do czynienia w § 1 oraz odmowę przyjęcia pisma scharakteryzowaną w § 2.

W pierwszej sytuacji, określanej również mianem doręczenia zastępczego, pismo, które nie zostało doręczone adresatowi, zostaje złożone w placówce operatora pocztowego albo urzędzie właściwej gminy (w zależności od sposobu doręczenia). Na drzwiach mieszkania adresata lub w oddawczej skrzynce pocztowej umieszczane jest zawiadomienie (tzw. awizo) obejmujące informację, gdzie i kiedy pismo pozostawiono, wraz z pouczeniem, że należy je odebrać w terminie 7 dni, licząc od dnia następnego. Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2002 roku (sygn. akt:  V CZ 14/02) pozostawienie zawiadomienia o miejscu złożenia pisma w sposób przewidziany w art. 139 § 1 k.p.c. uzasadnia przyjęcie domniemania faktycznego, że zawiadomienie to dotarło do adresata najpóźniej z dniem ustania przyczyny, która uniemożliwiała doręczenie zwykłe. 

Jeśli w zakreślonym terminie 7 dni od dnia umieszczenia zawiadomienia, przesyłka nie zostanie podjęta, a tym samym termin upłynie bezskutecznie, zawiadomienie ponawia się. W tym miejscu na uwagę zasługuje fakt, że w myśl art. 139 § 1¹ k.p.c. pismo złożone w placówce pocztowej może zostać odebrane nie tylko przez jej adresata, lecz także przez właściwie po temu upoważnionego pełnomocnika. Ważne jest jednak, aby pełnomocnictwo spełniało w tym przypadku warunki wymienione w ustawie z dnia 23 listopada 2012 roku - Prawo pocztowe dotyczące pełnomocnictwa pocztowego do odbioru przesyłek pocztowych.

Joanna Parafianowicz w swoim komentarzu do przepisu art. 139 k.p.c. czyni ważną adnotację w postaci opisu procedury wypełniania oraz zostawiania awiza przez listonosza, bowiem w praktyce często zdarza się, że awizo wypełnione przez listonosza nie spełnia większości wymogów, o których mowa w przepisie. Nie tylko nie zawiera stosownych adnotacji lub pouczeń, ale dodatkowo nie jest pozostawiane w skrzynce oddawczej adresata, lecz w innej skrzynce, bądź w ogóle nie zostaje wypełnione. Co ważne, wszystkie te okoliczności mogą stanowić podstawę kwestionowania przez adresata prawidłowości doręczenia korespondencji.

Datą doręczenia pisma sądowego w wypadku przewidzianym w art. 139 § 1 k.p.c. jest data, w której upłynął termin do odbioru złożonego pisma w oddawczym urzędzie pocztowym, jeżeli przed upływem tego terminu adresat nie zgłosił się po odbiór. Zgodnie z postanowieniami Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 26 maja 2008 r. (sygn. akt: III APa 19/07), Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 2009 r. (sygn. akt: II UZ 20/09) oraz z dnia 9 lipca 2009 r. (sygn. akt: II PZP 3/09) dwukrotne wysłanie i awizowanie przesyłki zawierającej odpis wyroku z uzasadnieniem stanowi spełnienie wymagania skuteczności doręczania pism sądowych przez pocztę i zapewnia realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu. 

Jednakże jak zaznacza J. Bodio, autorka komentarz do wybranych przepisów nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego 2019, podstawowym warunkiem skuteczności takiego zastępczego doręczenia jest, aby adresat mieszkał istotnie pod wskazanym adresem. Sąd Administracyjny w Krakowie w swoim postanowieniu z dnia 11 września 2012 roku w sprawie o sygnaturze akt I ACz 1299/12 stwierdził, że brak adnotacji operatora pocztowego, że adresat nie mieszka pod wskazanym adresem lub się wyprowadził, nie sankcjonuje wadliwego doręczenia, zwłaszcza że doręczyciel może nie wiedzieć, kto mieszka pod wskazanym adresem.

W myśl postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2010 roku (sygn. akt III CZP 105/10) oraz postanowienia Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 6 grudnia 2012 roku (sygn. akt I ACa 379/12) doręczenie zastępcze w trybie omawianego art. 139 § 1 k.p.c. dotyczy także pierwszego pisma w sprawie.

Zgodnie z art. 139 § 2 k.p.c. odmowa przyjęcia pisma przez jego adresata lub osobę upoważnioną skutkuje uznaniem doręczenia za dokonane, co stanowi przyjęcie fikcji doręczenia pisma. W takim przypadku doręczający zwraca pismo do sądu z adnotacją o odmowie jego przyjęcia. Ponadto, przepis art. 139 § 3 k.p.c. reguluje dodatkową podstawę pozostawienia pisma sądowego w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia, a tym samym przewiduje tzw. fikcję doręczenia korespondencji również w sytuacji nieujawnienia przez stronę podlegającą wpisowi do rejestru sądowego zmiany adresu. Jednakże wyjątek stanowi sytuacja, gdy nowy adres jest znany sądowi.

Zgodnie z uchwałą składu siedmiu sędziów SN – zasada prawna z dnia 10 maja 1971 r. (sygn. akt: III CZP 10/71) datą doręczenia złożonego pisma jest data pozostawienia pisma w miejscu doręczenia albo data odbioru pisma przez adresata lub data, w której upłynął termin jego odbioru. W przypadku odmowy przyjęcia pisma datą jego doręczenia jest dzień, w którym adresat odmówił przyjęcia pisma.

Joanna Bodio w Komentarzu do art. 139 kodeksu postępowania cywilnego zawartego w „Kodeks postępowania cywilnego. Koszty sądowe w sprawach cywilnych. Dochodzenie roszczeń w postępowaniu grupowym. Przepisy przejściowe. Komentarz do zmian. Tom I i II” pod redakcją T. Zembrzuskiego, z wykorzystaniem komentarza K. Weitz z 2016 roku, streściła przebieg zmian oraz poprzedni stan prawny. 

Pierwotnie przedmiot regulacji art. 139 kodeksu cywilnego ograniczony był jedynie do unormowania sposobu doręczenia przez awizo oraz skutków odmowy przyjęcia pisma. Stosowanie obu regulacji było wyłączone w sytuacji, gdy adresatem była jednostka gospodarki uspołecznionej, a potem Skarb Państwa. W wyniku zmian normatywnych przedmiot regulacji art. 139 został rozszerzony. Najpierw na mocy ustawy z dnia 1 marca 1996 roku o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej – Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.) w § 3 i § 4 unormowano postępowanie sądu w sytuacji, gdy podmiotom wpisanym do rejestru nie można było doręczyć pisma z uwagi na nieujawnienie w rejestrze zmiany adresu. 

Kolejne zmiany zostały wprowadzone ustawą z dnia 2 lipca 2004 roku o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804) oraz ustawą z dnia 16 listopada 2006 roku o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 235, poz. 1699), które miały rozciągnąć jego stosowanie na osoby fizyczne podlegające wpisowi do ewidencji (obecnie CEIDG). Na podstawie ustawy z dnia 17 grudnia 2009 roku o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2010 r. Nr 7, poz. 45) nadano nowe brzmienie przepisowi art. 139 § 2 k.p.c., modyfikując w ten sposób skutki prawne odmowy przyjęcia pisma. Następnie na mocy ustawy z dnia 16 września 2011 roku o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 233, poz. 1381) dodano przepis § 11, uzupełniający sposób doręczenia uregulowany w § 1. Ustawa z dnia 10 maja 2013 roku o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. poz. 654) wprowadziła przepis § 5, dotyczący zaświadczenia o uznaniu za doręczony – zgodnie z art. 139 § 1 k.p.c. – wyroku zaocznego lub nakazu zapłaty. Ustawą z dnia 26 stycznia 2018 roku o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 398) dodano § 3¹, dotyczący doręczania pism dla osób reprezentujących podmiot wpisany do Krajowego Rejestru Sądowego, likwidatorów, prokurentów, członków organów lub osób uprawnionych do powołania zarządu, oraz § 4¹, dotyczący pouczeń dokonywanych wskazanym podmiotom przez sąd rejestrowy.

        Ponadto, komentowany przepis został zmieniony na skutek nowelizacji z dnia 4 lipca 2019 roku i obowiązuje w obecnym brzmieniu od 21 sierpnia 2019 roku. Nowelizacja objęła § 3, a sama zmiana polega na zastąpieniu enumeratywnie wyliczonych podmiotów, tj. „osób prawnych, organizacji, osób fizycznych podlegających wpisowi do rejestru albo ewidencji na podstawie odrębnych przepisów”, sformułowaniem „strona podlegająca wpisowi do rejestru sądowego” oraz usunięciem z tej jednostki redakcyjnej regulacji odnoszącej się do osób fizycznych – bez wpływu na istotę przepisu, tj. przyjęciu, że w przypadku niemożności doręczenia pism sądowych pozostawia się je w aktach ze skutkiem doręczenia. Ponadto, nowelizacja objęła również § 5, którego zmiana zdaniem J. Parafianowicz, autorki komentarza do art. 139 kodeksu postępowania cywilnego zawartego w „Kodeks postępowania cywilnego. Postępowanie procesowe. Komentarz” pod redakcją O. M. Piaskowskiej okazała się niezwykle istotna.

Bibliografia:

• Bodio J., Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego, LEX. 
• Bodio J. Kodeks postępowania cywilnego. Koszty sądowe w sprawach cywilnych. Dochodzenie roszczeń w postępowaniu grupowym. Przepisy przejściowe. Komentarz do zmian. Tom I i II pod red. T. Zembrzuskiego, Warszawa 2020, LEX. 
• Parafianowicz J., Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego, LEX. 
• Parafianowicz J., Kodeks postępowania cywilnego. Postępowanie procesowe. Komentarz pod red. O. M. Piaskowskiej, Warszawa 2020, LEX.
• Postanowienie Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 26 maja 2008 r., sygn. akt: III APa 19/07.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 2009 r., sygn. akt: II UZ 20/09.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2009 r., sygn. akt: II PZP 3/09.
• Postanowienie Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 11 września 2012 roku, sygn. akt I ACz 1299/12.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2010 roku, sygn. akt III CZP 105/10.
• Postanowienie Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 6 grudnia 2012 roku, sygn. akt I ACa 379/12. 
• Uchwała składu siedmiu sędziów SN – zasada prawna z dnia 10 maja 1971 r., sygn. akt: III CZP 10/71.