Przesłanki zastosowania oraz ocena tzw. „doręczenia komorniczego” wprowadzonego nowelizacją Kodeksu postępowania cywilnego

 Przesłanki zastosowania oraz ocena tzw. „doręczenia komorniczego” wprowadzonego nowelizacją Kodeksu postępowania cywilnego

Doręczenie komornicze, jak przyjęło się nazywać regulowane art. 139¹ k.p.c. zobowiązanie powoda przez sąd do doręczenia pisma pozwanemu za pośrednictwem komornika ma w doktrynie prawniczej zarówno swoich zwolenników, jak i przeciwników. W poniższym artykule przygotowanym w oparciu o komentarze wymienionego wyżej przepisu, postaram się przybliżyć stanowisko doktryny w tym zakresie. 

Na wstępie warto scharakteryzować przesłanki zastosowania art. 139¹ k.p.c. oraz prześledzić przebieg całego procesu doręczenia komorniczego. Bowiem zgodnie z art. 3 ust. 4 pkt 1 i 1a ustawy z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych (Dz.U. poz. 771, 1443, 1669 i 2244 oraz z 2019 r. poz. 55 i 730; dalej: u.k.s.) na zlecenie sądu albo wniosek powoda zobowiązanego przez sąd na podstawie art. 139¹ § 1 k.p.c. komornik osobiście doręcza bezpośrednio adresatowi zawiadomienia sądowe, pisma procesowe oraz inne dokumenty sądowe za potwierdzeniem odbioru i oznaczeniem daty albo stwierdza, że adresat pod podanym adresem nie zamieszkuje, oraz podejmuje czynności zmierzające do ustalenia aktualnego adresu zamieszkania adresata.

Zgodnie z art. 3a u.k.s. doręczenia komornik dokonuje w terminie 14 dni od dnia otrzymania zlecenia. Jeżeli adresata nie zastano przy próbie doręczenia, komornik ustala, czy adresat zamieszkuje pod wskazanym adresem. Jeżeli próba doręczenia okaże się bezskuteczna, a zgodnie z ustaleniami komornika adresat zamieszkuje pod podanym adresem, w oddawczej skrzynce pocztowej adresata umieszcza się zawiadomienie o podjętej próbie doręczenia wraz z informacją o możliwości odbioru pisma w kancelarii komornika oraz pouczeniem, że należy je odebrać w terminie 14 dni od dnia umieszczenia zawiadomienia. Jeżeli pod wskazanym adresem zastano dorosłego domownika adresata, o możliwości odbioru pisma poucza się dodatkowo tego domownika. W przypadku bezskutecznego upływu terminu do odbioru pisma uważa się je za doręczone w ostatnim dniu tego terminu, a komornik zwraca je podmiotowi zlecającemu doręczenie, informując go o dokonanych ustaleniach oraz o dacie doręczenia.

Jeżeli próba doręczenia okaże się bezskuteczna, a zgodnie z ustaleniami komornika adresat nie zamieszkuje pod wskazanym adresem, komornik zwraca pismo podmiotowi zlecającemu doręczenie, informując go o dokonanych ustaleniach. To samo dotyczy przypadku, gdy komornikowi mimo podjęcia wymaganych czynności nie udało się ustalić, czy adresat zamieszkuje pod wskazanym adresem. Komornik udziela podmiotowi zlecającemu informacji o dokonanych ustaleniach przez nadesłanie kopii protokołu. Jednakże w przypadku zwrotu przez komornika pisma, podmiot zlecający może wystąpić do tego komornika z wnioskiem o podjęcie czynności zmierzających do ustalenia aktualnego adresu zamieszkania adresata.

Przechodząc do opinii wyrażanych w doktrynie na temat tzw. „doręczenia komorniczego”, E. Marszałkowska-Krześ wyraża stanowisko jakoby omawiany przepis bazował na założeniu, że komornik ustali adres pozwanego i dokona doręczenia. Celowość wyposażenia komornika w kompetencje doręczeniowe wynika z założenia, że doręczenie pisma wszczynającego postępowanie należy przeprowadzić za pośrednictwem funkcjonariusza publicznego, który posiada uprawnienia w przedmiocie możliwości sprawdzenia okoliczności zamieszkiwania adresata pod adresem doręczenia. W obecnym stanie prawnym komornik jest już podmiotem, za pośrednictwem którego sąd dokonuje doręczenia. Jednocześnie przepisy postępowania egzekucyjnego pozwalają komornikowi na zwracanie się o informacje do różnych podmiotów.

Zgodnie z art. 761 § 1 k.p.c. komornik może zasięgać od organów administracji publicznej, organów wykonujących zadania z zakresu administracji publicznej, organów podatkowych, organów rentowych, banków, spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych, przedsiębiorstw maklerskich, organów spółdzielni mieszkaniowych, zarządów wspólnot mieszkaniowych oraz innych podmiotów zarządzających mieszkaniami i lokalami użytkowymi, jak również innych instytucji i osób nieuczestniczących w postępowaniu informacji niezbędnych do prowadzenia egzekucji. Wobec tego zdaniem A. Torbus oraz K. Markiewicz racjonalne stało się jedynie rozszerzenie zakresu tego uprawnienia na postępowanie co do doręczenia pism sądowych. W doktrynie wyrażono jednak również przeciwny pogląd.

Bowiem zdaniem J. Świeczkowskiego wynikające z art. 761 § 1 k.p.c. uprawnienia komornika służą jedynie do poszukiwania majątku, a nie osoby dłużnika. Żaden z podmiotów, do których może wystąpić komornik (np. ZUS, Urząd Skarbowy czy CEPIK) nie posiada informacji, gdzie dana osoba zamieszkuje z zamiarem stałego pobytu, dlatego – zdaniem powołanego autora – doręczenie komornicze okaże się nieskuteczne.

Z opinią dotyczącą tzw. „doręczenia komorniczego” można się spotkać również w orzecznictwie. Zgodnie z postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 14 września 2017 roku (sygn. akt: I ACz 1329/17) stawia ono pod znakiem zapytania podstawę ustanowienia kuratora dla nieznanego z miejsca pobytu wobec niemożności ustalenia miejsca zamieszkania pozwanego, także w następstwie fiaska doręczenia pisma przez komornika.

Jak zaznacza J. Bodio w swoim komentarzu do omawianego przepisu opierającego się głównie na opinii M. Klonowskiego wyrażonej w „Kierunkach zmian postępowania cywilnego w projekcie Ministra Sprawiedliwości ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw z 27.11.2017 r. – podstawowe założenia, przegląd proponowanych rozwiązań oraz ich ocena” oraz E. Marszałkowskiej-Krześ wyrażonej w „Opinii z dnia 7 stycznia 2019 r. Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji Krajowej Rady Radców Prawnych o projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw” z dnia 14 grudnia 2018 r., w doktrynie podkreśla się, że art. 139¹ § 2 k.p.c. został wadliwie sformułowany.

Po pierwsze, stwarza wyłom od zasady, że doręczenie ma nastąpić za pośrednictwem komornika, co nasuwa pytanie o zakres „postępowania dowodowego” wywołanego przedłożeniem przez powoda „dowodu, że pozwany przebywa pod adresem wskazanym w pozwie”, oraz o sposób oceny takiego dowodu. Może być nim informacja z biura ewidencji ludności lub z bazy PESEL, co jednak nie gwarantuje, że pozwany rzeczywiście mieszka pod adresem zameldowania. 

Po drugie, projektodawcy nie przewidzieli możliwości wykazywania takich okoliczności, jeszcze zanim powód zostanie zobowiązany do skorzystania z usług komornika. Nie wiadomo również, co miałby zrobić sąd, jeżeli korespondencja kierowana pod kolejny „aktualny adres zamieszkania” pozwanego nie zostałaby podjęta. 

Po trzecie, przepis art. 139¹ § 2 k.p.c. „nie zawiera efektywnej sankcji za niewywiązanie się przez powoda z nałożonego przez sąd obowiązku w sytuacji, gdy wraz z pierwszym pismem w sprawie ma zostać doręczony pozwanemu nakaz zapłaty wydany w postępowaniu nakazowym (zwłaszcza że wskazana regulacja eliminuje możliwość uchylenia przez sąd wydanego nakazu w sytuacji, gdy miejsce zamieszkania pozwanego nie jest znane). To samo dotyczy przypadków, w których sąd udzieli powodowi zabezpieczenia roszczenia. Dysponując tytułem zabezpieczenia (a w niektórych przypadkach nawet tytułem wykonawczym), wierzyciel nie będzie miał interesu, aby pozwany dowiedział się o sprawie”. 

Ostatnim argumentem przemawiającym za wadliwością omawianego przepisu wprowadzonego nowelizacją Kodeksu postępowania cywilnego jest fakt, że nie reguluje on sytuacji, gdy pozwany zamieszkuje poza granicami kraju. W takim przypadku bowiem skorzystanie z pomocy komornika nie jest możliwe.

Trudno nie zgodzić się z przedstawioną powyżej argumentacją opowiadającą się przeciwko takiej formie przeciwdziałania, tzw. fikcji doręczeń. W wyniku wskazanych wad i braków w sformułowaniu przepisu art. 139¹ k.p.c., na którego mocy powstało tzw. doręczenie komornicze, pozwany znajduje się w zdecydowanie lepszej sytuacji niż powód. 

Zdaniem J. Bodio, wprowadzenie doręczenia na podstawie art. 139¹ k.p.c. jest oceniane niejednolicie. Z jednej strony nie rozwiązuje powstających w praktyce problemów z dokonywaniem doręczeń, a z drugiej -  zauważano, że podwyższenie stopnia sformalizowania czynności doręczenia pisma wywołującego potrzebę podjęcia przez pozwanego obrony jego praw, mimo że wydłuży etap przygotowania sprawy do rozstrzygnięcia, w ostatecznym rozrachunku może się jednak przyczynić do szybszego zakończenia sporu między stronami (np. przez wyeliminowanie ewentualnej konieczności przeprowadzenia postępowania w przedmiocie przywrócenia terminu do wniesienia środka zaskarżenia na etapie egzekucji wyroku).

W „Opinii o projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (projekt z dnia 27 listopada 2017 r.)” sporządzonej na zlecenie Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji Krajowej Rady Radców Prawnych przez A. Jakubeckiego spotykamy się z opinią, że do wydłużenia postępowania może przyczynić się zaniechanie uznawania doręczenia za skuteczne w sytuacji dwukrotnego awizowania i wprowadzenie w takim wypadku doręczenia komorniczego, a także pozostawienie powodowi inicjatywy w poszukiwaniu pozwanego. Będzie ono również generowało wyższe koszty. Barierą w podjęciu się przez komornika doręczenia pisma może okazać się także wysokość planowanej w tym zakresie opłaty.

Jednakże „Opinia z 8 lutego 2018 r. o projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Rada Legislacyjna przy Prezesie Rady Ministrów” wskazuje niejako na przeciwwagę, że prawidłowe doręczenie pisma inicjującego postępowanie cywilne ma duże znaczenie dla zapewnienia prawidłowości dalszych czynności procesowych oraz dla zapewnienia pozwanemu możliwości obrony jego praw, dlatego pozytywnie oceniono propozycję podwyższenia stopnia sformalizowania czynności doręczenia pozwanemu pierwszego pisma w sprawie, w sytuacji gdy pomimo podwójnego zawiadomienia zgodnie z art. 139 § 1  pozwany nie odebrał pisma i nie ma pewności co do aktualności jego adresu.

Ponadto A. Torbus zwrócił uwagę, że pojęcie efektywności postępowania nie jest zawężone wyłącznie do ekonomii postępowania i maksymalnego skrócenia jego trwania. Efektywność to również realizacja gwarancji objętych prawem do sądu. Doręczenie pozwu jest jedną z podstawowych gwarancji procesowych, która umożliwia pozwanemu obronę jego praw. De lege lata niemożność skutecznego doręczenia powoduje uruchomienie wpadkowego postępowania o ustanowienie kuratora. Fikcyjne doręczenie w wielu przypadkach jedynie pozornie przyśpiesza postępowanie, jako że dopiero na etapie postępowania egzekucyjnego następuje podjęcie skutecznej obrony prowadzącej do zniweczenia skuteczności orzeczenia wydanego w postępowaniu rozpoznawczym.

Zdaniem M. Gutowskiego nieuzasadnione jest obciążanie powoda kosztami wywołanymi koniecznością doręczania pozwu za pośrednictwem komornika w przypadku, gdy powód w oparciu o wiarygodne informacje wskazał adres pozwanego.

W przypadku zawieszenia postępowania z powodu bezskutecznego upływu 2-miesięcznego terminu wyznaczonego przez sąd, zgodnie z art. 182 § 1 pkt 1 k.p.c. postępowanie umarza się, jeżeli wniosek o podjęcie zawieszonego postępowania nie zostanie zgłoszony w ciągu trzech miesięcy od daty postanowienia o jego zawieszeniu. W związku z powyższym, zdaniem M. Gutowskiego wyrażonym w „Opinii Komisji Legislacyjnej przy Naczelnej Radzie Adwokackiej do projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego i niektórych innych ustaw” z dnia 27 czerwca 2018 r. w razie niemożności doręczenia pozwu art. 139¹ § 2 k.p.c. normuje więc blokadę możliwości nadania sprawie biegu.

Ważną uwagą w dyskusji dotyczącej omawianego przepisu stanowi argument podkreślany niejednokrotnie w doktrynie, że powód jako podmiot prywatny nie ma możliwości weryfikacji podawanych przez pozwanego informacji dotyczących jego aktualnego miejsca pobytu i opiera się zazwyczaj na złożonych przez niego oświadczeniach w tym zakresie zawartych, np. w umowie czy na stronie internetowej w przypadku prowadzenia przez pozwanego działalności gospodarczej. M. Gutowski w swojej Opinii z dnia 27 czerwca 2018 roku oraz M. Klonowski w „Kierunkach zmian postępowania cywilnego w projekcie Ministra Sprawiedliwości ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw z 27.11.2017 r. – podstawowe założenia, przegląd proponowanych rozwiązań oraz ich ocena” celnie wskazał, że wstrzymanie procedowania w przypadku dochowania przez powoda należytej staranności w ustaleniu adresu pozwanego, czy wskazania przez powoda kolejnego adresu pozwanego jest zatem nieuzasadnione i wyłącza możliwość uznania, że powód nie wywiązał się z obowiązku, a tym samym, iż zachodzą podstawy do zawieszenia postępowania. 

Ponadto, zdaniem Sądu Apelacyjnego w Krakowie wyrażonego w postanowieniu z dnia 14 września 2017 roku w sprawie o sygnaturze akt I ACz 1329/17, tzw. doręczenie komornicze stawia także pod znakiem zapytania podstawę dla ustanowienia kuratora dla nieznanego z miejsca pobytu wobec niemożności ustalenia miejsca zamieszkania pozwanego, także w następstwie fiaska doręczenia pisma przez komornika. Powyższe stanowisko Sądu Apelacyjnego w Krakowie zostało poparte przez A. Torbus w „Ekspertyzie na temat: Czy projekt nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego pod nazwą „Ustawa o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw” (druk nr 3137) pozwala zwiększyć efektywności postępowania cywilnego?” przywołanym przez J. Bodio w komentarzu do Kodeksu postępowania cywilnego. 

Podsumowując moje rozważania na temat zobowiązania powoda przez sąd do doręczenia pisma pozwanemu za pośrednictwem komornika, określane w doktrynie mianem „doręczeniem komorniczym”, stwierdzam, że brak jest jednoznacznej odpowiedzi na pytanie czy wprowadzenie takiego rozwiązania przyniesie w przyszłości więcej korzyści czy strat. Jednakże niewątpliwie, moim zdaniem wydłuży to proces dostarczenia pism procesowych dłużnikowi, a tym samym zadziała niekorzystnie na sytuację wierzyciela.

Bibliografia:

• Bodio J., Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego, LEX. 
• Gutowski M., Opinia Komisji Legislacyjnej przy Naczelnej Radzie Adwokackiej do projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego i niektórych innych ustaw” z dnia 27 czerwca 2018r.
• Jakubecki A., Opinia o projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (projekt z dnia 27 listopada 2017 r.).
• Klonowski M., Kierunki zmian postępowania cywilnego w projekcie Ministra Sprawiedliwości ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw z 27.11.2017 r. – podstawowe założenia, przegląd proponowanych rozwiązań oraz ich ocena.
• Marszałkowska-Krześ E., Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego, LEX. 
• Markiewicz K., Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego, LEX.
• Torbus A., Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego, LEX.
• Świeczkowski J., Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego, LEX.
• Opinia z 8 lutego 2018 r. o projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Rada Legislacyjna przy Prezesie Rady Ministrów.
• Ustawa z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych; Dz.U. poz. 771, 1443, 1669 i 2244 oraz z 2019 r. poz. 55 i 730.
• Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 14 września 2017 roku, sygn. akt I ACz 1329/17.
• Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 14 września 2017 roku, sygn. akt: I ACz 1329/17.