Odpowiedzialność deliktowa i czyny niedozwolone na gruncie prawa cywilnego

Odpowiedzialność deliktowa i czyny niedozwolone 

na gruncie prawa cywilnego

W mojej pracy zajmę się próbą przybliżenia tematyki odpowiedzialności deliktowej oraz czynów niedozwolonych na polu prawa cywilnego, a konkretnie prawa zobowiązań. Na samym początku warto przytoczyć kilka zagadnień związanych z pojęciem stosunków zobowiązaniowych. 

W stosunku obligacyjnym można wyróżnić trzy elementy: podmioty, do których należą jedynie podmioty posiadające zdolność prawną, treść, czyli uprawnienia wierzyciela i skorelowane z nimi obowiązki dłużnika oraz przedmiot stosunku prawnego, który stanowi świadczenie, czyli określone zachowanie się dłużnika, którego spełnienia może domagać się wierzyciel. Samo zobowiązanie na podstawie art. 353 § 1 kodeksu cywilnego jest stosunkiem prawnym, który polega na tym, że wierzyciel może żądać od dłużnika spełnienia określonego świadczenia, a dłużnik powinien to świadczenie spełnić. Powstanie zobowiązania może nastąpić na skutek zaistnienia następujących zdarzeń prawnych: czynności prawnej - najczęściej stosowanym źródłem zobowiązań jest umowa, konstytutywnego orzeczenia sądu, aktu administracyjnego oraz innych zdarzeń, do których można zaliczyć, m. in.: instytucję bezpodstawnego wzbogacenia czy instytucję czynów niedozwolonych.

Z pojęciem powstawania zobowiązań niezmiennie łączy się również tematyka odpowiedzialności, jako ujemnych konsekwencji pewnych działań lub zaniechania innych. W prawie zobowiązań możemy mieć do czynienia z odpowiedzialnością deliktową - ex delicto, albo odpowiedzialnością kontraktową - ex contractu. Zasadniczą różnicą między tymi dwoma rodzajami odpowiedzialności jest to, że odpowiedzialność ex delicto jest niezależna od istnienia między stronami stosunku obligacyjnego, co oznacza, że przepis art. 415 k.c. ma zastosowanie w przypadku wyrządzenia szkody mimo braku wiążącego strony stosunku zobowiązaniowego. Z kolej w przypadku odpowiedzialności kontraktowej obowiązek naprawienia szkody jest następstwem niewykonania lub nienależytego wykonania istniejącego między stronami zobowiązania. W związku z tym, pierwotne świadczenie dłużnika określone w treści zawartej między stronami umowy przekształca się częściowo lub w całości w świadczenie odszkodowawcze.

Pochylmy się nad artykułem 415 Kodeksu cywilnego traktującym, że: Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia. Zdaniem Moniki Wałachowskiej - autorki komentarza do Kodeksu cywilnego, artykuł 415 k.c. stanowi ogólną podstawę cywilnej odpowiedzialności deliktowej. Wzorowany na art. 1382 francuskiego kodeksu cywilnego, wyraża ogólną formułę odpowiedzialności za czyn zawiniony i wyrządzoną w ten sposób drugiemu szkodę. Przepis ten może być powołany jako podstawa odpowiedzialności za szkodę w razie braku istnienia szczególnej podstawy prawnej (np. art. 427 k.c.).

Zatem w przypadku odpowiedzialności deliktowej to czyn niedozwolony będzie stanowił źródło zobowiązania. Jednak czym właściwie jest czyn niedozwolony? Jak odróżnić delikt od czynu niedozwolonego? Zdaniem Moniki Wałachowskiej czyn niedozwolony jest określeniem normatywnym, lecz obejmuje znacznie więcej zdarzeń prawnych, które mają inny charakter niż klasyczny delikt. Bowiem podstawową różnicą między deliktem, czyli zawinionym działaniem człowieka a czynem niedozwolonym jest fakt, że ten ostatni stanowi nie tylko zawinione działanie człowieka, lecz także zdarzenia niezależne od woli ludzkiej, z którymi ustawa wiąże obowiązek naprawienia szkody. Odpowiedzialność deliktowa może być zatem przypisana także za niezawinione zachowania, a nawet wówczas, gdy szkoda jest wyrządzona nie bezpośrednio w związku z działaniem człowieka. W związku z powyższym nietrudno o stwierdzenie, że pojęcie czynu niedozwolonego jest pojęciem o szerszym zakresie od pojęcia deliktu, które dosłownie się w nim zawiera. Także w skrócie  można powiedzieć, że każdy delikt jest czynem niedozwolonym, lecz nie każdy czyn niedozwolony jest deliktem.

Co jest świadczeniem pierwotnym w zobowiązaniu powstającym na skutek zaistnienia odpowiedzialności deliktowej? Jest nim świadczenie polegające na naprawieniu szkody, inaczej: świadczenie odszkodowawcze. Z kolej obowiązek naprawienia szkody przez osobę, która ponosi odpowiedzialność, czyli dłużnika, powstaje w momencie, gdy poszkodowany - wierzyciel - doznał szkody w następstwie czynu niedozwolonego. 

Przepisy Kodeksu cywilnego regulują odpowiedzialność z tytułu czynu niedozwolonego w przepisach Księgi Trzeciej, tytule VI w artykułach od 415 do 449. Poniżej przedstawiam spis przepisów regulujących odpowiedzialność z tytułu czynu niedozwolonego:

1. za czyny własne (art. 415-416 kc)
2. za czyny przy wykonywaniu władzy publicznej (art. 417-421 kc)
3. za czyny cudze (art. 425-430 kc):

1. odpowiedzialność osób zobowiązanych do nadzoru (art. 427 kc)
2. odpowiedzialność osób powierzających wykonanie czynności innej osobie (art. 429 kc)
3. za szkodę wyrządzoną przez podwładnego (art. 430 kc)
1. za zwierzęta (art. 431-432 kc)
2. za rzeczy:
1. za wyrzucenie, wylanie lub spadnięcie przedmiotu (art. 433 kc)
2. za zawalenie się budowli / oderwanie się jej części (art. 434 kc)
3. za czyny związane z użyciem sił przyrody (art. 435-437 kc):
1. przez ruch przedsiębiorstwa (art. 435 kc)
2. przez ruch mechanicznego środka komunikacji (art. 436 kc)
4. za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (tytuł VI¹, art. 449¹-449¹⁰ i nast. kc)

Co zaliczamy do przesłanek odpowiedzialności deliktowej, czyli jakie czynniki powinny zaistnieć, abyśmy mieli do czynienia z odpowiedzialnością ex delicto?

Po pierwsze, powstanie szkody, czyli w szerokim rozumieniu tego pojęcia uszczerbku o charakterze majątkowym lub niemajątkowym w dobrach prawnie chronionych. Według komentarza Moniki Wałachowskiej do Kodeksu cywilnego w razie trudności w oszacowaniu szkody zasadne jest sięgnięcie do art. 322 k.p.c. zarówno jeśli chodzi o szkodę na mieniu, jak i szkodę na osobie. Po drugie, zdarzenie lub fakt, z którym ustawa wiąże obowiązek odszkodowawczy. Takim zdarzeniem nie musi być tylko działanie ludzkie, lecz również inne zdarzenia, z którymi norma prawna łączy obowiązek odszkodowawczy. Warto zauważyć, że ciężar udowodnienia takiego faktu spoczywa na poszkodowanym na podstawie art. 6 k.c.. Po trzecie, adekwatny związek przyczynowy między zdarzeniem, z którego szkoda wynikła a szkodą, co oznacza, że dłużnik odpowiada jedynie za normalne następstwa zdarzenia, z którego szkoda wynikła. 

Jakie zasady znajdują zastosowanie w odniesieniu do odpowiedzialności deliktowej?

Na pewno podstawowa zasada odpowiedzialności, czyli zasada winy. Opierają się na niej, m. in.: odpowiedzialność za czyny własne, odpowiedzialność osób zobowiązanych do nadzoru (art. 427 k.c.), osób powierzających wykonanie czynności (art. 429 k.c.) oraz osób chowających lub posługujących się zwierzętami (art. 431 § 1 k.c.). Na pojęcie winy składają się dwa czynniki: obiektywny - bezprawność czynu - i subiektywny, czyli wina w rozumieniu możliwości ponoszenia jej przez poczytalnego i dojrzałego psychicznie człowieka działającego z odpowiednim rozeznaniem. Czynnikiem subiektywnym jest zatem pewne nastawienie psychiczne wyrządzającego szkodę do swego zachowania. W związku z tym rozróżnia się winę umyślną oraz nieumyślną. Przy winie umyślnej naganność stanu psychicznego sprawcy polega na tym, że chce przez swoje bezprawne zachowanie (lub zaniechanie) wyrządzić drugiemu szkodę (dolus directus) lub co najmniej świadomie godzi się na to, że szkoda powstanie (dolus eventualis). Z kolej wina nieumyślna wiąże się z tym, że sprawca przewiduje możliwość wyrządzenia szkody, ale bezpodstawnie przypuszcza, że tego uniknie albo sprawca w ogóle nie przewiduje takiej możliwości, chociaż powinien i mógł przewidzieć, że szkoda zostanie wyrządzona. W związku z tym wina nieumyślna nazywana jest na gruncie prawa cywilnego niedbalstwem. Zagadnienie to wiąże się z niedołożeniem należytej staranności wymaganej w danych okolicznościach. Miernikiem należytej staranności o charakterze obiektywnym jest przepis art. 355 k.c.. W stosunkach obligacyjnych należy zachować staranność wymaganą w stosunkach danego rodzaju. Abstrakcyjny wzorzec zachowania konstruowany na podstawie: przepisów prawa, zwyczajów przyjętych w danych stosunkach, zasad współżycia społecznego. Ocena miernika postępowania (istota w zaniechaniu dołożenia staranności): nie może być formułowana na poziomie obowiązków niedających się wyegzekwować.

Kolejną zasadą jest zasada ryzyka, stanowiąca odpowiedzialność za sam skutek oraz niezależna od woli sprawcy. Na tej zasadzie odpowiadają: zwierzchnik za szkody wyrządzone przez podwładnego (art. 430 k.c.); zajmujący pomieszczenie za szkody wyrządzone wyrzuceniem, wylaniem, spadnięciem przedmiotu z pomieszczenia (art. 433 k.c.); posiadacz budowli za szkody wyrządzone zawaleniem się budowli lub oderwaniem się jej części (art. 434 k.c.); prowadzący przedsiębiorstwo za szkody wyrządzone ruchem tego przedsiębiorstwa (art. 435 k.c.) oraz samoistny posiadacz mechanicznego środka komunikacji za szkody wyrządzone tym ruchem (art. 436 k.c.). Ostatnią zasadą jest zasada słuszności, której uzasadnieniem zastosowania (obciążenia podmiotu obowiązkiem naprawienia szkody) są względy moralne, a konkretnie zasady współżycia społecznego. Na zasadzie słuszności odpowiadają Skarb Państwa w razie wyrządzenia szkody na osobie (art. 417 k.c.), niepoczytalni i małoletni (art. 428 k.c.) oraz chowający zwierzęta lub posługujący się nimi (art. 431 § 2 k.c.). 

Kto lub co decyduje o tym, na jakiej zasadzie ponoszona jest odpowiedzialność za szkodę? Decydują o tym przepisy ustawy. Jednak jeśli od odpowiedzialności można się uwolnić, wykazując brak winy - ekskulpacja, to odpowiedzialność oparta jest na zasadzie winy. W innych przypadkach odpowiedzialność opiera się na zasadzie ryzyka lub słuszności. 

Na zakończenie mojej pracy, pragnę podsumować moje rozważania na temat odpowiedzialności deliktowej oraz czynów niedozwolonych na gruncie prawa cywilnego. Na samym wstępie przybliżyłam kilka dość ważnych zagadnień związanych ze stosunkiem obligacyjnym. Następnie w mojej pracy dokonałam krótkiej charakterystyki obu rodzajów odpowiedzialności - ex delicto oraz ex contractu. Później dokonałam rozróżnienia pomiędzy pojęciem czynu niedozwolonego oraz deliktu, przedstawiając różnice oraz podobieństwa. W dalszej części rozważań skupiłam się już na odpowiedzialności deliktowej. Wymieniłam  między innymi przesłanki, które powinny być spełnione, aby można było mówić o odpowiedzialności ex delicto oraz scharakteryzowałam zasady, które znajdują do niej zastosowanie. Jako zakończenie moich rozważań zawarłam odpowiedź na pytanie kto lub co decyduje o tym, na jakiej zasadzie ponoszona jest odpowiedzialność za szkodę. 

Bibliografia:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny;
2. dr hab. Witczak Hanna, dr Kawałko Agnieszka, Podręcznik Zobowiązania, wyd. Warszawa 2015;
3. Fras Mariusz (red.), Habdas Magdalena (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania. Część ogólna (art. 353-534), wyd. 2018 - Wałachowska M., Komentarz do kodeksu cywilnego, Lex.