1.1. Parlament Pruski
XIX wiek był okresem ważnych zmian ustrojowych Niemiec, zmierzających do zjednoczenia państwa pod egidą Prus. W roku 1850 wydano konstytucję Prus, która stała się podstawą funkcjonowania zmodernizowanej monarchii absolutnej.
Władzę ustawodawczą miał sprawować król i dwuizbowy parlament. Powołanie parlamentu było istotnym nowym elementem w ustroju pruskim. Składał się on z dwóch izb - wyższej - Izby Panów (Herrenhaus) oraz niższej - Izby Poselskiej. Izba Panów składała się ze 180 członków, spośród których połowę stanowili członkowie dziedziczni, bądź mianowani dożywotnio przez monarchię, drugą połowę wyłaniano zaś w wyborach. Tu jednak obowiązywały wysokie ograniczenia majątkowe związane z biernym, a także czynnym prawem wyborczym, co powodowało, że krąg uprawnionych do udziału w wyborach był bardzo ograniczony. Izba Poselska składała się początkowo z 350 posłów, później jej skład zwiększał się stopniowo do blisko 450 posłów przed wybuchem pierwszej wojny światowej. Posłów wybierano w głosowaniu powszechnym (z wyjątkiem kobiet), jawnym, pośrednim i nierównym; wyborców dzielono na trzy kurie w zależności od wysokości opłacanych podatków, a każda z tych grup wybierała jednakową liczbę posłów. Oznaczało to w istocie uprzywilejowanie grup najbogatszych obywateli, ale faktycznie niemal wszyscy mężczyźni po ukończeniu 24. Roku życia mogli uczestniczyć w wyborach. Izby zajmowały równorzędną pozycję i przysługiwało im prawo inicjatywy ustawodawczej. Rola izb w ustawodawstwie była ograniczona ze względu na znaczne kompetencje królewskie.
“Polaków w Izbie Panów było bardzo niewielu; dziedzicznie zasiadali tam Radziwiłłowie i Raczyńscy. W Izbie Poselskiej Wielkiemu Księstwu Poznańskiemu przyznano 30 mandatów, ale na skutek korzystniejszego dla Niemców wytyczenia okręgów wyborczych, Polacy zdobywali z nich 20, a czasem jeszcze mniej. (…) [Polacy] stworzyli sprawną organizację w postaci Centralnego Komitetu Wyborczego i komitetów lokalnych. Centralny Komitet Wyborczy w każdym okręgu wysuwał jednego polskiego kandydata i cały problem polegał na zdobyciu dla niego większości głosów, aby nie dopuścić do wyboru Niemca.” (Dzieje Sejmu Polskiego, pod red.: J. Bardacha, Warszawa 1997, s. 118)
Już w czasie Wiosny Ludów posłowie polscy do sejmu pruskiego utworzyli tzw. Koło Poselskie. Była to w polskiej praktyce ustrojowej tych czasów instytucja nowa, rodzaj klubu parlamentarnego, spełniającego również kierowniczą rolę w dziedzinie polityki narodowej. Koło uchwaliło w 1849 r. regulamin, którego podstawowe zasady obowiązywały do 1918 r. Przynależność do Koła polskich posłów była obowiązkowa. Koło broniło narodowości polskiej w Księstwie Poznańskim, na ziemiach pruskich i na Śląsku. Władzę w Kole sprawowali prezesi, wiceprezesi i sekretarze wyłaniani w wyborach i pełniący swe funkcje przez 4 tygodnie. Koło dzieliło się na komicje, wśród których najważniejsza była komisja parlamentarna. Posłów wiązała na zewnątrz zasada solidarności, ponieważ regulamin określał, że Koło będzie występować solidarnie tylko w sprawach dotyczących ludności polskiej, zaś sprawy pruskie leżały poza zakresem jego zainteresowań. Koło, w którym zasiadali również polscy członkowie Izby Panów, liczyło zazwyczaj około 30 osób.
1.2. Parlament II Rzeszy Niemieckiej
1 stycznia 1871 roku proklamowano powstanie II Rzeszy Niemieckiej, a króla pruskiego ogłoszono cesarzem niemieckim. Następnie przyjęta została konstytucja według której kompetencje ustawodawcze przysługiwały wspólnym organom w postaci:
- Rady Związku (Bundesrat)
- Sejmu Rzeszy (Reichstag)
Rada Związku stanowiła ciało reprezentujące państwa wchodzące w skład Związku. Konstytucja określała, że w jej skład wchodzić miało 58 członków (od 1911 r. 61 członków) będących przedstawicielami rządów krajowych.
“Sejm Rzeszy pochodzić miał z powszechnych i tajnych wyborów, które odbywały się w okręgach jednomandatowych. Wybierano 397 posłów na trzyletnią kadencję (a od 1888 r. na pięcioletnią), ale byli oni reprezentantami całego narodu niemieckiego, a nie swojej własnej społeczności lub państwa. Ordynacja wyborcza znosiła dotychczasowe ograniczenia cenzusowe i prawo głosowania otrzymali wszyscy mężczyźni, którzy ukończyli 25 lat. W istocie rozwiązania te zapewniały przewagę posłom pruskim, ponieważ Prusy ciągle stanowiły najludniejszą część Rzeszy (około 40% mieszkańców i tyleż miejsc w Sejmie). Pewnym ograniczeniem pozycji Prus stał się jednak wymóg uzyskiwania bezwzględnej większości głosów w sytuacji podejmowania jakiejś decyzji. Sejm oprócz współdziałania w uchwalaniu ustaw Rzeszy decydował też o budżecie Rzeszy, a także ratyfikował umowy międzynarodowe i podejmował uchwały o wypowiedzeniu wojny.” (G. Górski, St. Salmonowicz, Historia Ustroju Państw, Warszawa 2001, s. 502)
W 1871 roku w parlamencie Rzeszy powstało Koło Polskie, liczące kilkunastu członków, były to najczęściej te same osoby, które były wybierane do Sejmu Pruskiego. Koła te posługiwały się takimi samymi zasadami działania. Przewodniczącym Koła w parlamencie Rzeszy był przez wiele lat książę Ferdynand Radziwiłł. Do lat osiemdziesiątych XIX wieku większość w Kole stanowiła grupa inteligencko-ziemiańska o poglądach liberalnych i programie narodowym. Główną rolę odgrywali w niej Władysław Niegolewski i Henryk Szuman. Z czasem większe wpływy zyskali politycy nastawieni bardziej ugodowo, konserwatyści, skupieni wokół arcybiskupów Mieczysława Ledóchowskiego i Floriana Stablewskiego oraz Józefa Kościelskiego, który stał się głównym rzecznikiem polityki porozumienia z rządem. Wyraźnie ugodowy moment przypadł na czasy następcy Ottona Bismarcka, kanclerza Leo Capriviego w latach 1890-1894, zwłaszcza w Kole Polskim w Reichstagu. Wtedy też Koło wywalczyło prawo do prywatnej nauki języka polskiego w niektórych szkołach. Jednak gesty lojalności wobec rządu były silniejsze niż zdobycze, jakie osiągnęło. W 1903 r. do sejmu został wybrany Wojciech Korfanty z Górnego Śląska, a w roku 1910 – Wojciech Trąmpczyński. Klub parlamentarny był niezwykle zdyscyplinowany i konsekwentny w działaniu na rzecz polskich interesów. Działalność opozycyjną Koło uprawiało aż do I wojny światowej.
***
Bibliografia:
- Dzieje Sejmu Polskiego, pod red. Juliusza Bardacha, Warszawa 1997, wyd. II.
- Grzegorz Górski, Stanisław Salmonowicz, Historia ustrojów państw, Warszawa 2001.
- Jerzy Pietrzak, Sejm RP. Tradycja i współczesność, Warszawa 1995 oraz 2000, wyd. II.
- Anna Rosner, Marek Wąsowicz, Sejm Polski 1493 - 1993, Warszawa 1995.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz