„Ukształtowany w XVIII wieku ustrój cesarstwa rosyjskiego, którego podstawę stanowiła (…) niczym praktycznie nieograniczona władza cara, bez istotnych zmian przetrwał do początku XX w.” (G. Górski, St. Salmonowicz, Historia Ustroju Państw, Warszawa 2001, s. 628) Dopiero klęska w wojnie z Japonią wymusiła zmiany ustrojowe, w wyniku których powstał parlament. Składał się z Dumy Państwowej pochodzącej z wyborów o charakterze kurialnym, co ograniczało reprezentatywność tego ciała oraz z Rady Państwa, jako izby wyższej parlamentu, mającej składać się w połowie z nominatów cesarskich, a w połowie z osób wybranych przez różne korporacje zawodowe: ziemstwa guberlniane, prawosławne struktury kościelne, organizacje przemysłowe i kupieckie oraz przez środowiska naukowe.
Ordynacja wyborcza do Dumy Państwowej była bardzo skomplikowana. Ludność została bowiem podzielona na cztery kurie, a wybory były wielostopniowe. Według ordynacji wyborczej z 1905 r. Duma liczyła 524 posłów w tym 36 z terenów Królestwa Polskiego, natomiast według ordynacji z 1907 r. Duma liczyła 442 posłów, przy czym Królestwu przyznano zaledwie 12 mandatów. Możliwość zdobycia miejsc w parlamencie przez Polaków na pozostałych obszarach cesarstwa zależała od umiejętności zawierania odpowiednich sojuszy i porozumień wyborczych, bądź też ich osobistej popularności i pozycji społecznej, dzięki którym uzyskiwali także poparcie wyborców rosyjskich.
Polscy posłowie wybrani z terenu Księstwa tworzyli Koło Polskie o statucie wzorowanym na statutach kół w Wiedniu i w Berlinie. Wiązała ich zatem zasada solidarności i dyscypliny. Dyskusje na posiedzeniach były poufne. Pracami Koła kierowała trójosobowa delegacja, wyłoniono też Komisję Parlamentarną. Polacy wybrani w zachodnich guberniach Cesarstwa Rosyjskiego, t.j. na Ukrainie, Białorusi i Litwie, stworzyli oddzielne koło parlamentarne, tzw. Koło Kresowe. Propozycja, aby weszli oni w skład Koła Polskiego została przez nich odrzucona, w praktyce jednak obydwa koła działały w porozumieniu.
Wejście Polaków do Dumy i Rady Państwa oznaczało podjęcie po raz pierwszy od czasów powstania styczniowego legalnej działalności politycznej, niemniej była to pierwsza od czasów Wielkopolskiego próba oficjalnego reprezentowania interesów polskich w Rosji. Polscy posłowie musieli jednak liczyć się z nastrojami społeczeństwa, odrzucano więc propozycje wejścia Polaków do prezydium Dumy i nie zabierano głosów w sprawach czysto rosyjskich. Podjęto natomiast walkę o autonomię dla Królestwa rozumianą jako powrót do jego ustroju z czasów kongresu Wiedeńskiego i nawiązaniu do reform margrabiego Aleksandra Wielopolskiego. Kiedy jednak po rozwiązaniu II Dumy i ograniczeniu liczby mandatów Koło Poselskie nadal prowadziło politykę ugodową, a rząd carski wzmagał represje wobec Polaków, utraciło ono poparcie społeczne. Niepowodzenie polityki Koła Polskiego wynikało z tego, że carat nie potrzebował ugody z Polakami. Ponadto Koło nie reprezentowało tak szerokich warstw społeczeństwa, jak jego odpowiedniki w Berlinie czy Wiedniu. Osiągnięciu sukcesów nie sprzyjał także fakt małego doświadczenia polskich parlamentarzystów.
Należy również zwrócić uwagę na małą rolę samej Dumy w Cesarstwie. Decyzje podejmowane przezeń były w zasadzie tylko projektami ustaw, gdyż te nabierały mocy dopiero z chwilą zaakceptowania przez cara, który ponadto posiadał możliwość wydawania aktów prawnych w przerwach między obradami ciała ustawodawczego. Inicjatywę ustawodawczą w kwestii ustaw zasadniczych (ustrojowych) posiadał jedynie panujący. Parlament mógł zgłaszać interpelacje, a nawet wotum nieufności w stosunku do całego gabinetu lub pojedynczych ministrów, z czego jednak nie musiały wynikać w zasadzie żadne konsekwencje, gdyż rząd był odpowiedzialny wyłącznie przed panującym.
Do najbardziej znanych osób sprawujących mandat deputowanego Dumy można zaliczyć:
- Romana Dmowskiego (1864 - 1939) - posła II i III Dumy, przywódcę Narodowej Demokracji, Delegata RP na konferencję pokojową w Paryżu,
- Władysława Grabskiego (1874 - 1938) - posła I, II i III Dumy, premiera i ministra rządu RP, który przeprowadził reformę walutową, w wyniku której markę zastąpiono złotym polskim,
- Leona Petrażyckiego (1867 - 1931) - posła I Dumy,
- Aleksandra Lednickiego (1866 - 1934) - posła I Dumy,
- Franciszka Nowodworskiego (1859 - 1924) - posła I Dumy, sekretarza i członka Komisji Parlamentarnej Koła Polskiego, najlepszego mówcę Koła Polskiego.
***
Bibliografia:
- Dzieje Sejmu Polskiego, pod red. Juliusza Bardacha, Warszawa 1997, wyd. II.
- Czesław Brzoza, Kamil Stepan, Posłowie polscy w parlamencie rosyjskim, Warszawa 2001.
- Grzegorz Górski, Stanisław Salmonowicz, Historia ustrojów państw, Warszawa 2001.
- Jerzy Pietrzak, Sejm RP. Tradycja i współczesność, Warszawa 1995 oraz 2000, wyd. II.
- Anna Rosner, Marek Wąsowicz, Sejm Polski 1493 - 1993, Warszawa 1995.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz