Instytucje prawa międzynarodowego prywatnego w postanowieniu Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 14 lutego 2013 r., II CSK 294/12

Pierwszą z uwzględnionych w omawianym postanowieniu Sądu Najwyższego instytucji prawa międzynarodowego prywatnego są kwestie intertemporalne. We wszystkich przepisach, w których zawarta jest reguła dotycząca powiązania określonego zakresu normy kolizyjnej w czasie (tzw. subokreślnik temporalny), problem rozwiązywany jest w sposób prosty. Normy, które zawierają jednoznaczny subokreślnik temporalny, mają statut niezmienny, przykładem będzie przepis art. 64 ust. 2 PrPrywM, w myśl którego w sprawach spadkowych właściwe jest prawo ojczyste spadkodawcy w chwili jego śmierci. W tym przypadku oczywiste jest, że tylko określone prawo merytoryczne występujące w chwili śmierci spadkodawcy będzie właściwe dla rozstrzygnięcia prawa właściwego dla spraw spadkowych. Zdaniem prof. Gołaczyńskiego przyjmuje się w zasadzie zgodnie, że do rozwiązywania wszelkich problemów dotyczących konfliktów intertemporalnych należy posługiwać się regułami prawa przechodniego, które w tym zakresie będą miały zastosowanie. Najczęstszą grupą wypadków, w których występuje zmiana statutu ze względu na modyfikację powiązania danego stosunku prawnego, który rozstrzyga o właściwości praw, są wypadki wynikające z aktywności samych stron. Są to na przykład tzw. konflikty ruchome, zwykle związane ze zmianą obywatelstwa, miejsca zamieszkania i pobytu osoby fizycznej, tak jak miało to miejsce w omawianym stanie faktycznym, ale również miejsca położenia rzeczy lub zmiany siedziby osoby prawnej. W związku z powyższym, Sąd Najwyższy słusznie wyraził stanowisko, że zastosowanie w omawianym stanie faktycznym znalazły normy wyrażone w przepisach art. 34 oraz art. 35 PrPrywM65, bowiem zgodnie z PWKC w odniesieniu do spraw spadkowych stosuje się co do zasady prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy.

Z przeprowadzonych wyjaśnień w zestawieniu z ustaleniami stanowiącymi podstawę wydania zaskarżonego postanowienia jednoznacznie wynika, że na podstawie art. 34 PrPrywM65 prawem właściwym do oceny dziedziczenia spadku, który pozostawił Alfred H. jest, jako prawo ojczyste spadkodawcy z chwili śmierci, prawo niemieckie. Prawu temu zgodnie z art. 35 PrPrywM65 podlega także ważność rozpatrywanego testamentu, z wyłączeniem wymagań dotyczących formy. Tak jak przyjęły sądy obu instancji Alfred H. jako obywatel dwóch państw był ściślej związany z Niemcami, dlatego w sprawie należało uznać za właściwe jako prawo ojczyste spadkodawcy prawo niemieckie. Natomiast prawem właściwym do oceny ważności spornego testamentu pod względem formy jest zdaniem Sądu Najwyższego, odmiennie niż przyjął Sąd Okręgowy w ślad za Sądem Rejonowym, jedynie wykluczający odesłanie art. 1 Konwencji. Zdaniem Sądu Najwyższego w zaskarżonym postanowieniu bezzasadnie powołano się na odesłanie zwrotne art. 26 ustawy wprowadzającej Kodeks cywilny niemiecki, stanowiącego de facto powtórzenie art. 1 Konwencji. Jednakże mimo częściowo błędnego uzasadnienia przyjętej w sprawie przez Sąd Okręgowy właściwości prawa polskiego do oceny ważności tego testamentu pod względem formy, prawo to było w tym zakresie niewątpliwie właściwe w świetle art. 1 pkt e Konwencji. Według tego przepisu rozrządzenie spadkowe w odniesieniu do nieruchomości jest ważne pod względem formy, jeżeli jest ona zgodna z prawem materialnym miejsca położenia nieruchomości, a w niniejszej sprawie chodzi o nieruchomość położoną w Polsce. Nie ulega przy tym wątpliwości, że testament sporządzony przez spadkodawcę w 2002 r. jest testamentem własnoręcznym w rozumieniu art. 949 kc. Poza tym testament ten czyni zadość co do formy niewątpliwie także wymaganiom prawa niemieckiego (§ 2247 kodeksu cywilnego niemieckiego), właściwego na podstawie wielu pozostałych przewidzianych w art. 1 konwencji łączników. Zatem trafnie w zaskarżonym orzeczeniu uznano za właściwe w sprawie, zarówno co do ważności spornego testamentu - z wyłączeniem kwestii formy - jak i co do dziedziczenia nieruchomego mienia spadkowego, które Alfred H. pozostawił w Polsce, prawo niemieckie. W okolicznościach sprawy nie ma więc praktycznego znaczenia rozgraniczenie między statutem spadkowym, na który wskazuje art. 34 PrPrywM65, a prawem właściwym na podstawie art. 35 PrPrywM65 do oceny ważności testamentu. Zgodnie z art. 1 Konwencji, „rozrządzenie testamentowe jest ważne pod względem formy, jeżeli jego forma jest zgodna z prawem merytorycznym, m.in. miejsca, w którym spadkodawca dokonał rozrządzenia, albo obowiązującym w którymkolwiek z państw, których obywatelem spadkodawca był bądź w chwili dokonywania rozrządzenia, bądź w chwili śmierci, albo w odniesieniu do nieruchomości - miejsca ich położenia.” Urzędowy przekład polski, w którym jest mowa nie o „prawie merytorycznym”, lecz o „prawie wewnętrznym”, nie oddaje precyzyjnie sensu tekstu autentycznego, w którym - jak trafnie zwrócono uwagę w piśmiennictwie - chodzi niewątpliwie tylko o obowiązujące w danych państwach normy merytoryczne, a więc już nie o obowiązujące w nich normy prawa prywatnego międzynarodowego, choć one są także prawem wewnętrznym tych państw. Stąd, że art. 1 Konwencji wskazuje tylko prawo merytoryczne wynika doniosły skutek: wykluczenie dopuszczalności odesłania przez prawo wskazane na podstawie art. 1 Konwencji - a więc niemożność stosowania w tym zakresie art. 4 PrPrywM65. Przytaczając wyżej art. 1 Konwencji skorygowano także, wytykany trafnie w piśmiennictwie, błąd w urzędowym polskim przekładzie punktu b tego artykułu. W przekładzie tym jest mowa o prawie „obowiązującym w państwie, którego obywatelem był spadkodawca bądź w chwili dokonywania rozporządzenia, bądź w chwili śmierci”, co mogłoby sugerować rozstrzygnięcie przypadku wielorakiego obywatelstwa spadkodawcy w sposób zgodny z art. 2 PrPrywM65, mimo iż w art. 1 pkt b tekstu autentycznego Konwencji wykluczono to, wskazując na właściwość prawa każdego państwa, którego obywatelstwo spadkodawca miał w odpowiedniej chwili. O ile więc w przypadku stosowania art. 34 i 35 PrPrywM65 może wchodzić w grę zarówno odesłanie w zakresie dopuszczonym w art. 4 PrPrywM, jak i posłużenie się w razie wielorakiego obywatelstwa rozwiązaniem zawartym w art. 2 PrPrywM65, o tyle w przypadku stosowania art. 1 Konwencji obie te ewentualności odpadają. 

W świetle art. 1 Konwencji, do ważności testamentu pod względem formy wystarcza zachowanie któregokolwiek ze wskazanych praw. Jeżeli sąd stwierdzi, że testament spełnia wymagania dotyczące formy jednego z tych praw, nie musi go oceniać według pozostałych. Wielość łączników przewidzianych w tym przepisie sprzyja zachowaniu przez testament ważności z punktu widzenia wymagań dotyczących formy.

Prawo prywatne międzynarodowe w znaczeniu sensu largo obejmuje normy kolizyjne rozgraniczające sfery działania systemów prawnych różnych państw (przez określenie, które z nich należy stosować), oraz normy merytoryczne (ujednolicone lub czysto wewnętrzne), regulujące sytuacje (stosunki) z elementem międzynarodowym (obcym). Metoda regulacji pośredniej wskazuje prawo właściwe dla rozstrzygnięcia kwestii w drodze zastosowania norm kolizyjnych, określa system prawny, do którego należy sięgnąć, aby rozstrzygnąć zagadnienie prawa merytorycznego. Ostatnią z uwzględnionych w omawianym postanowieniu Sądu Najwyższego instytucji jest norma kolizyjna, będąca ważnym pojęciem dla prawa prywatnego międzynarodowego. Jest to norma rozgraniczająca sfery działania systemów prawnych w przestrzeni przez określenie ich właściwości (kompetencji) oraz norma prawna poszczególnego państwa, przewidująca, kiedy do pewnej sytuacji życiowej stosować prawo cywilne własne, a kiedy zagraniczne oraz określająca dla drugiej z tych możliwości tryb znalezienia tego spośród praw zagranicznych, które będzie miarodajne, czyli innymi słowy jest to norma, która wskazuje prawo właściwe dla danego zakresu sytuacji życiowych. Zakres normy kolizyjnej zawiera oznaczenie rodzaju sytuacji (stosunków), jakich dana norma dotyczy, a więc opis pewnej stypizowanej sytuacji lub grupy takich sytuacji, które norma ta obejmuje. Dyspozycja normy kolizyjnej zawiera nakaz stosowania prawa określonego państwa oraz kryterium, za pomocą którego wskazywane jest prawo określonego państwa, pośredniczące w odszukaniu prawa właściwego dla sytuacji życiowej opisanej w zakresie normy kolizyjnej. Wyraźnym przykładem normy kolizyjnej jest przepis art. 1 Konwencji znajdujący zastosowanie w przedstawionym stanie faktycznym. Zgodnie z art. 1 pkt b Konwencji dotyczącej kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń testamentowych z dnia 5 października 1961 r. „Rozrządzenie testamentowe jest ważne pod względem formy, jeżeli jest ona zgodna z prawem wewnętrznym (…) obowiązującym w państwie, którego obywatelem był spadkodawca bądź w chwili dokonywania rozporządzenia, bądź w chwili śmierci (…).” Jeżeli prawo, które powinno być zastosowane ze względu na obywatelstwo, stanowi system nie zunifikowany, to dla celów niniejszej Konwencji stosuje się prawo wskazane przez normy obowiązujące w tym systemie, a w braku takich norm, to z praw wchodzących w skład tego systemu, z którym spadkodawca był najbardziej związany. Ocena, czy spadkodawca miał miejsce zamieszkania w określonym miejscu, podlega prawu tego miejsca, tj. w omawianym stanie faktycznym prawu niemieckiemu. Biorąc pod uwagę przedstawioną powyżej argumentację, zgadzam się ze stanowiskiem Sądu Najwyższego oraz  podtrzymanym przez niego wcześniejszym stanowiskiem Sądu Okręgowego, bowiem spadkodawca w miarodajnej chwili i wyraźnie był ściślej związany z Niemcami, co w pełni uzasadnia zastosowanie prawa niemieckiego na podstawie normy kolizyjnej wyrażonej w art. 1 pkt b Konwencji. 

Sąd Najwyższy w omawianym postanowieniu wyraził stanowisko, że zastosowaniu prawa niemieckiego w powyższym stanie faktycznym ze skutkiem w postaci stwierdzenia nabycia nieruchomego majątku spadkowego położonego w Polsce wyłącznie przez wnioskodawcę mogłaby się sprzeciwić, zgodnie z art. 7 PrPrywM, jedynie sprzeczność tego skutku z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej. W tym przypadku doszłoby do zastosowania klauzuli porządku publicznego. Wprawdzie, jak wyżej wyjaśniono, zasadą w prawie prywatnym międzynarodowym jest stosowanie ustawy dawnej do zdarzeń zaistniałych podczas jej obowiązywania, jednak od tej zasady należy, mimo wyrażanych także odmiennych poglądów, dopuścić wyjątek w stosunku do klauzuli porządku publicznego, ze względu na zmienność w czasie porządku publicznego i tym samym doniosłość jedynie porządku publicznego z czasu orzekania. Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 37 ust. 1 Konstytucji RP przez pozbawienie skarżących przewidzianej w tych przepisach ochrony w zakresie dziedziczenia mógłby więc doprowadzić do niezastosowania właściwego w sprawie prawa niemieckiego tylko wtedy, gdyby wspomniany skutek jego zastosowania nie dał się w okolicznościach sprawy pogodzić z wynikającymi z tych przepisów podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej. Jednakże zdaniem Sądu Najwyższego tak nie jest, bowiem dopuszczenie w § 1938 kodeksu cywilnego niemieckiego testamentu zwanego negatywnym jest wyrazem uznania autonomii woli w zakresie kształtowania porządku dziedziczenia po sobie. Tak ujęta autonomia woli nie tylko nie pozostaje w sprzeczności z porządkiem prawnym obowiązującym w Polsce, ale jest przez ten porządek gwarantowana. Należy przypomnieć, że również według prawa polskiego nie ma przeszkód do sporządzenia testamentu negatywnego. Powyższa wnikliwa analiza przeprowadzona przez Sąd Najwyższy potwierdza drugą tezę postawioną w omawianym postanowieniu, że od zasady stosowania przepisów ustawy dawnej do zdarzeń zaistniałych podczas jej obowiązywania należy dopuścić wyjątek w stosunku do klauzuli porządku publicznego, stanowiącej tym samym kolejną z uwzględnionych w omawianym postanowieniu Sądu Najwyższego instytucji prawa międzynarodowego prywatnego. Klauzula porządku publicznego (order public, public policy, kollisionsrechliche Vorbehaltsklausel) stanowi w prawie prywatnym międzynarodowym wielu państw klauzulę generalną zapobiegającą zastosowaniu obcych norm merytorycznych, gdy rozwiązania w nich zawarte są sprzeczne z porządkiem publicznym tego państwa. Spełnia ona  zatem ważną rolę w stosowaniu prawa prywatnego międzynarodowego, ponieważ łagodzi trudne do pogodzenia z własnym porządkiem prawnym konsekwencje zastosowania obcego prawa merytorycznego. W prawie polskim klauzula ta została uregulowana w art. 7 PrPrywM, w myśl którego „jeżeli nie można ustalić okoliczności, od których zależy właściwość określonego prawa obcego, albo jeżeli nie można stwierdzić treści właściwego prawa obcego, stosuje się prawo polskie”. Zgodnie z tym przepisem „prawa obcego stosować nie można, jeżeli jego stosowanie miałoby skutki sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej”. W związku z powyższym uważam, że Sąd Najwyższy przyjął za słuszne stanowisko zgodnie, z którym w tym przypadku nie zastosował klauzuli porządku publicznego, bowiem poprzez zastosowanie przepisu art. 1 pkt b Konwencji nie doszłoby do naruszenia porządku publicznego Rzeczypospolitej Polskiej.

Bibliografia:

1. Bagan – Kurluta K., Prawo prywatne międzynarodowe, Warszawa 2011. 
2. Gołaczyński J. prof. dr hab. SSA, Prawo prywatne międzynarodowe, Warszawa 2017.
3. Pazdan M., Prawo prywatne międzynarodowe, wyd. 10, Warszawa 2007.

1. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 12 września 2001 r., sygn. akt: V CN 2/01. 
2. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 1967 r., sygn. akt: III CR 248/66.
3. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1974 r., III CZP 14/75.

Wykaz przywołanych aktów normatywnych:

1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.
2. Konwencja dotycząca kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń testamentowych z dnia 5 października 1961 r. (Dz.U. z 1969 r. Nr 34, poz. 284).
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. 1964 Nr 16 poz. 93).
4. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. 1964 Nr 43 poz. 296).
5. Ustawa z dnia 12 listopada 1965 r. - Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. z 1965 r. Nr 46, poz. 290 ze zm.).
6. Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. - Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. z 2011 r. poz. 8).
7. Bürgerliches Gesetzbuch (BGB) - Kodeks cywilny niemiecki z dnia 18 sierpnia 1896 r.
8. Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2008 r. Nr 234, poz. 1571). 
9. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy wprowadzające kodeks cywilny.