Charakter prawny opinii biegłego i jej stosunku do innych środków dowodowych

Charakter prawny opinii biegłego i jej stosunku do innych środków dowodowych

Próbę określenia charakteru prawnego opinii biegłego i jej stosunku do innych środków dowodowych należy rozpocząć od określenia znaczenie zasady swobodnej oceny dowodów wyrażonej w art. 233 k.p.c., u której podstaw leży brak formalnej hierarchii środków dowodowych. W tezie wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 25 sierpnia 2015 roku został wyrażony pogląd, jakoby „implikacją zasady swobodnej oceny dowodów było to, że nie ma wśród środków dowodowych takich, które zajmowałyby uprzywilejowane stanowisko z punktu widzenia oceny ich mocy i wiarygodności. Tym samym zasada swobodnej oceny dowodów stanowi niejako antytezę dowolności i odnosi się do wszystkich środków dowodowych, co jednak nie oznacza, że nie ma różnicy w podejściu do poszczególnych ich rodzajów.” Sąd Apelacyjny w Białymstoku stwierdził jednak brak istnienia wyraźnych podstaw do przyjęcia formalnej hierarchii środków dowodowych z punktu widzenia ich wiarygodności i mocy dowodowej. Każdy środek dowodowy podlega na równi wszechstronnej ocenie, bez względu na jego moc i znaczenie dla wyniku procesu. „Poszczególne elementy zebranego materiału dowodowego są relatywne. Wszystkie one w poznawczym procesie sędziowskiej oceny prowadzą do powstania obrazu rzeczywistych stosunków, który ma pozostawać w zgodzie z prawdą. Obraz ten zatem objawia się nie inaczej, jak tylko poprzez treść materiału dowodowego poddanego swobodnej ocenie sądu. Natomiast o faktycznej nadrzędności jakiegoś środka dowodowego można mówić dopiero wówczas, gdy w procesie oceniania go okaże się, że ma on istotne znaczenie, jako podstawa rozstrzygnięcia sprawy.” 

Zdaniem dr A. Klich wyrażonym w monografii będącej przygotowaną do druku wersją jej pracy doktorskiej pozycja biegłego powołanego przez sąd w postępowaniu cywilnym jest wyjątkowa. Przepisy procedury cywilnej mają za zadanie zapewnić bezstronność biegłemu, czemu służy, m.in. składane przez biegłego przyrzeczenie oraz instytucja wyłączenia biegłego, w myśl której strona może tego żądać z przyczyn, z jakich można żądać wyłączenia sędziego, aż do ukończenia czynności przez biegłego. 

Za wciąż aktualną należy uznać tezę jakoby dowód z opinii biegłego był o tyle specyficznym i istotnym dla podjęcia właściwego rozstrzygnięcia w sprawie, że jego zasadniczym celem i istotą jest dostarczenie Sądowi wyjaśnień w kwestiach wymagających tzw. wiadomości specjalnych, tj. informacji naukowych lub dotyczących wiedzy technicznej czy branżowej, przekraczających swym zakresem zasób wiedzy powszechnej. Zadaniem biegłego jest co do zasady dokonanie oceny przedstawionego materiału z punktu widzenia posiadanej wiedzy naukowej danej specjalności i przedstawienie sądowi danych i wniosków umożliwiających poczynienie właściwych ustaleń faktycznych i właściwą ocenę prawną znaczenia okoliczności wskazanych w podstawie faktycznej. W związku z powyższym tenże dowód osobowy ma za zadanie dostarczyć sądowi wiedzy niezbędnej dla właściwej oceny materiału procesowego przedstawionego przez strony, a zwłaszcza innych dowodów, jak na przykład zeznania świadków czy samych stron, z perspektywy odpowiedniej dziedziny nauki lub techniki. Ponadto, warto zaznaczyć, że ziszczenie się przewidzianej w art. 278 § 1 k.p.c. przesłanki wymogu wiadomości specjalnych jest każdorazowo przedmiotem oceny sądu na tle okoliczności danego przypadku. Jednakże zadaniem biegłego nie jest ustalenie stanu faktycznego, bowiem to stanowi rolę Sądu, co zostało potwierdzone wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 1969 r.

W piśmiennictwie wskazuje się, że dowód z opinii biegłego, podobnie jak inne środki dowodowe, służy weryfikacji prawdziwości twierdzeń stron o faktach, a co za tym idzie, dokonywaniu na jego podstawie ustaleń faktycznych. Sąd jednak nie jest obowiązany dążyć do sytuacji, w której opinia biegłego przekonuje obie strony sporu, bowiem jedynie wiążąco ocenia, czy biegły wyjaśnił wątpliwości zgłoszone przez stronę. Stąd można wysnuć wniosek, że pomimo braku formalnej hierarchii środków dowodowych, opinia biegłego stanowi dowód o szczególnym charakterze. 

Jakoby potwierdzeniem powyższych twierdzeń o szczególnym charakterze tego środka dowodowego jest fakt, że pomimo tego, iż podlega ocenie na podstawie art. 233 § 1 k.p.c., to z uwagi na jego swoistość, w orzecznictwie wypracowano szczególne kryteria jego oceny. Bowiem jak zauważył Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 27 listopada 2018 roku, „opinia nie może podlegać ocenie sądu w warstwie dotyczącej przedstawionych poglądów naukowych lub dotyczących wiedzy specjalistycznej nawet, jeśli członkowie składu orzekającego taką wiedzę posiadają.” Ww. wyrok utrwalił niejako linię orzeczniczą Sądu Najwyższego, która w wyraźny sposób stanowi, że opinię biegłego należy oceniać pod kątem poziomu wiedzy biegłego, sposobu motywowania ich stanowiska, podstaw teoretycznych opinii, a także stopnia stanowczości wyrażonych w niej wniosków, co zostało wyrażone, m.in. w wyroku z dnia 15 listopada 2000 roku. Ponadto Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 27 listopada 2018 roku dodał, że ocenie podlega zgodność z materiałem procesowym przyjętych założeń faktycznych, podstawy metodologiczne, transparentność, kompletność i spójność wywodu i wreszcie zgodność wniosków opinii z zasadami logiki, wiedzy powszechnej i doświadczenia życiowego. Sfera dotycząca wiadomości specjalnych w rozumieniu normy art. 278 k.p.c. oceniana jest w sposób uwzględniający specyfikę dowodu z opinii biegłego. Gdyby w rezultacie tej oceny wnioski biegłego nie przekonały sądu, instrumentem pozwalającym na wyjaśnienie kwestii wymagających wiadomości specjalnych może być zażądanie od biegłego dodatkowych informacji, lub dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego lub zespołu biegłych na podstawie art. 286 k.p.c.

Bibliografia:

1. Cempura A., Kasolik A., Metodyka sporządzania pism procesowych w sprawach karnych, cywilnych, gospodarczych i administracyjnych, LEX 2020. 
2. Drozdowska U., Dopuszczalność wykorzystania tzw. opinii prywatnych w cywilnych procesach medycznych – uwagi na tle prawa pacjenta do dokumentacji medycznej, Białostockie Studia Prawnicze 2017 vol. 22 nr 2. 
3. Klich A., Dowód z opinii biegłego w postępowaniu cywilnym. Biegły lekarz, Warszawa 2016. 
4. Krakowiak M., [w:] Góra-Błaszczykowska A. (red.), KPC, t. I, wyd. 3, Warszawa 2019.
5. Misztal-Konecka J., Znaczenie tzw. opinii prywatnych dla postępowania cywilnego, „Monitor Prawniczy” 2013, nr 2.
6. Szelągowski A., Ocena dowodu z opinii biegłego, [w:] Strona internetowa Kancelarii Radcy Prawnego Adam Szelągowski w Łomży, 2016.
7. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 1969 r., sygn. I CR 140/69.
8. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 1988 r., sygn. II CR 312/88.
9. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2000 r., sygn. IV CKN 1383/00.
10. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2002 r., sygn. I CKN 92/00.
11. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2004 r., sygn. IV CK 474/03.
12. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 sierpnia 2008 r., sygn. IV CSK 168/2008.
13. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2010 r., sygn. I CSK 544/09.
14. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2011 r., sygn. II CSK 323/10.
15. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 października 2012 r., I UK 210/12.
16. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 2012 r., sygn. II CNP 41/12.  
17. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2013 r., sygn.  IV CSK 135/13.
18. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2015 r., sygn. IV CSK 275/14.
19. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 2015 r., sygn. I UK 345/14.
20. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. I CSK 778/15.
21. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2017 r., sygn. III SK 49/16.
22. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2000 r., sygn. I CKN 1170/98.
23. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2017 r., sygn. III CSK 341/16.
24. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 3 sierpnia 2012 r., sygn. I ACa 217/12. 
25. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 21 kwietnia 2015 r., sygn. I ACa 177/15. 
26. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 25 sierpnia 2015 r., sygn. III AUa 83/15. 
27. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 27 listopada 2018 r., I ACa 692/16. 
28. Uzasadnienie projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy 3137).
29. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. 1964 nr 43 poz. 296 z późn. zm.). 
30. Ustawa z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2019 poz. 1469).