POLACY W PARLAMENTACH PAŃSTW ZABORCZYCH DO 1918 ROKU: 3. ZABÓR AUSTRIACKI

Austria po Kongresie Wiedeńskim utrzymywała status czołowego mocarstwa europejskiego, lecz jej ustrój wewnętrzny nie był modernizowany, a ustrój społeczny był anachroniczny. 

Parlament austriacki, zwany Radą Państwa (Reichsrat), powstał na mocy patentu lutowego z 1861 r. Składał się z Izby Panów i Izby Poselskiej. Do Izby Panów wchodzili dostojnicy z mocy ustawy (arcybiskupi wyznań katolickich i biskupi z tytułem książęcym) oraz z mocy nominacji cesarskiej, która mogła być dziedziczna, bądź dożywotnia. Izba Poselska składała się z delegacji poszczególnych sejmów krajowych, a od 1873 r. Wybierana była w osobnych wyborach o charakterze kurialnym. Od roku 1907 wybory stały się powszechne, równe, tajne i bezpośrednie.

Do nowo powstałego parlamentu wiedeńskiego weszli też Polacy. Posłowie polscy stanowili około 14% składu izb. W 1861 r. Posłowie polscy z Galicji utworzyli w Wiedniu Koło Polskie. Przynależność do Koła nie była obowiązkowa, ale akces oznaczał poddanie się obowiązującej w nim zasadzie solidarnego działania. Koło prowadziło politykę konserwatywno-lojalistyczną, stawiało opór niemieckiemu szowinizmowi, ale występowało jednocześnie przeciw demokratyzacji prawa wyborczego. Z tych powodów, gdy w parlamencie wiedeńskim pojawili się posłowie związani z ruchem ludowym, bądź socjalistycznym, początkowo nie przystąpili do Koła, które straciło monopol na reprezentowanie wszystkich polskich ugrupowań zaboru austriackiego. Dopiero w 1908 r. do Koła weszli ludowcy, a socjaliści uczynili to dopiero w 1916 r. Koło niejednokrotnie występowało przeciw antypolskiej polityce rządu pruskiego, a także udzielało pomocy rodakom z zaboru rosyjskiego. Na czele koła stali konserwatyści, którzy do 1907 r. stanowili większość wśród polskich posłów. Koło działało także po wybuchu I wojny światowej, jego ostatnim aktem była deklaracja z 15 października 1918 r., że uważa się ono za reprezentację niepodległego państwa polskiego.

Parlament austriacki był dla polskich polityków „ogromną, wielce znaczącą szkołą parlamentaryzmu w najszerszym tego słowa znaczeniu. Tu w tyglu walk socjalnych i narodowościowych, tak charakterystycznych dla austriackiej mozaiki narodów, rodziły się sylwetki wielu wybitnych polskich parlamentarzystów, (…) wymienimy tylko nazwiska dwóch pierwszych premierów - Ignacego Daszyńskiego (…) i Jędrzeja Moraczewskiego oraz premiera koalicyjnego rządu Obrony Narodowej w 1920 r. - Wincentego Witosa.” (J. Buszko, Polacy w parlamencie wiedeńskim 1848-1918, Warszawa 1996, s. 339)

***

Bibliografia:

• Dzieje Sejmu Polskiego, pod red. Juliusza Bardacha, Warszawa 1997, wyd. II.
• Józef Buszko, Polacy w parlamencie wiedeńskim 19848-1918, Warszawa 2001.
• Grzegorz Górski, Stanisław Salmonowicz, Historia ustrojów państw, Warszawa 2001.
• Jerzy Pietrzak, Sejm RP. Tradycja i współczesność, Warszawa 1995 oraz 2000, wyd. II.
• Anna Rosner, Marek Wąsowicz, Sejm Polski 1493 - 1993, Warszawa 1995.

POLACY W PARLAMENTACH PAŃSTW ZABORCZYCH DO 1918 ROKU: 2. ZABÓR ROSYJSKI

„Ukształtowany w XVIII wieku ustrój cesarstwa rosyjskiego, którego podstawę stanowiła (…) niczym praktycznie nieograniczona władza cara, bez istotnych zmian przetrwał do początku XX w.” (G. Górski, St. Salmonowicz, Historia Ustroju Państw, Warszawa 2001, s. 628) Dopiero klęska w wojnie z Japonią wymusiła zmiany ustrojowe, w wyniku których powstał parlament. Składał się z Dumy Państwowej pochodzącej z wyborów o charakterze kurialnym, co ograniczało reprezentatywność tego ciała oraz z Rady Państwa, jako izby wyższej parlamentu, mającej składać się w połowie z nominatów cesarskich, a w połowie z osób wybranych przez różne korporacje zawodowe: ziemstwa guberlniane, prawosławne struktury kościelne, organizacje przemysłowe i kupieckie oraz przez środowiska naukowe. 

Ordynacja wyborcza do Dumy Państwowej była bardzo skomplikowana. Ludność została bowiem podzielona na cztery kurie, a wybory były wielostopniowe. Według ordynacji wyborczej z 1905 r. Duma liczyła 524 posłów w tym 36 z terenów Królestwa Polskiego, natomiast według ordynacji z 1907 r. Duma liczyła 442 posłów, przy czym Królestwu przyznano zaledwie 12 mandatów. Możliwość zdobycia miejsc w parlamencie przez Polaków na pozostałych obszarach cesarstwa zależała od umiejętności zawierania odpowiednich sojuszy i porozumień wyborczych, bądź też ich osobistej popularności i pozycji społecznej, dzięki którym uzyskiwali także poparcie wyborców rosyjskich. 

Polscy posłowie wybrani z terenu Księstwa tworzyli Koło Polskie o statucie wzorowanym na statutach kół w Wiedniu i w Berlinie. Wiązała ich zatem zasada solidarności i dyscypliny. Dyskusje na posiedzeniach były poufne. Pracami Koła kierowała trójosobowa delegacja, wyłoniono też Komisję Parlamentarną. Polacy wybrani w zachodnich guberniach Cesarstwa Rosyjskiego, t.j. na Ukrainie, Białorusi i Litwie, stworzyli oddzielne koło parlamentarne, tzw. Koło Kresowe. Propozycja, aby weszli oni w skład Koła Polskiego została przez nich odrzucona, w praktyce jednak obydwa koła działały w porozumieniu.

Wejście Polaków do Dumy i Rady Państwa oznaczało podjęcie po raz pierwszy od czasów powstania styczniowego legalnej działalności politycznej, niemniej była to pierwsza od czasów Wielkopolskiego próba oficjalnego reprezentowania interesów polskich w Rosji. Polscy posłowie musieli jednak liczyć się z nastrojami społeczeństwa, odrzucano więc propozycje wejścia Polaków do prezydium Dumy i nie zabierano głosów w sprawach czysto rosyjskich. Podjęto natomiast walkę o autonomię dla Królestwa rozumianą jako powrót do jego ustroju z czasów kongresu Wiedeńskiego i nawiązaniu do reform margrabiego Aleksandra Wielopolskiego. Kiedy jednak po rozwiązaniu II Dumy i ograniczeniu liczby mandatów Koło Poselskie nadal prowadziło politykę ugodową, a rząd carski wzmagał represje wobec Polaków, utraciło ono poparcie społeczne. Niepowodzenie polityki Koła Polskiego wynikało z tego, że carat nie potrzebował ugody z Polakami. Ponadto Koło nie reprezentowało tak szerokich warstw społeczeństwa, jak jego odpowiedniki w Berlinie czy Wiedniu. Osiągnięciu sukcesów nie sprzyjał także fakt małego doświadczenia polskich parlamentarzystów. 

Należy również zwrócić uwagę na małą rolę samej Dumy w Cesarstwie. Decyzje podejmowane przezeń były w zasadzie tylko projektami ustaw, gdyż te nabierały mocy dopiero z chwilą zaakceptowania przez cara, który ponadto posiadał możliwość wydawania aktów prawnych w przerwach między obradami ciała ustawodawczego. Inicjatywę ustawodawczą w kwestii ustaw zasadniczych (ustrojowych) posiadał jedynie panujący. Parlament mógł zgłaszać interpelacje, a nawet wotum nieufności w stosunku do całego gabinetu lub pojedynczych ministrów, z czego jednak nie musiały wynikać w zasadzie żadne konsekwencje, gdyż rząd był odpowiedzialny wyłącznie przed panującym.

Do najbardziej znanych osób sprawujących mandat deputowanego Dumy można zaliczyć:

- Romana Dmowskiego (1864 - 1939) - posła II i III Dumy, przywódcę Narodowej Demokracji, Delegata RP na konferencję pokojową w Paryżu,

- Władysława Grabskiego (1874 - 1938) - posła I, II i III Dumy, premiera i ministra rządu RP, który przeprowadził reformę walutową, w wyniku której markę zastąpiono złotym polskim,

- Leona Petrażyckiego (1867 - 1931) - posła I Dumy,

- Aleksandra Lednickiego (1866 - 1934) - posła I Dumy,

- Franciszka Nowodworskiego (1859 - 1924) - posła I Dumy, sekretarza i członka Komisji Parlamentarnej Koła Polskiego, najlepszego mówcę Koła Polskiego.

***

Bibliografia:

• Dzieje Sejmu Polskiego, pod red. Juliusza Bardacha, Warszawa 1997, wyd. II.
• Czesław Brzoza, Kamil Stepan, Posłowie polscy w parlamencie rosyjskim, Warszawa 2001.
• Grzegorz Górski, Stanisław Salmonowicz, Historia ustrojów państw, Warszawa 2001.
• Jerzy Pietrzak, Sejm RP. Tradycja i współczesność, Warszawa 1995 oraz 2000, wyd. II.
• Anna Rosner, Marek Wąsowicz, Sejm Polski 1493 - 1993, Warszawa 1995.

POLACY W PARLAMENTACH PAŃSTW ZABORCZYCH DO 1918 ROKU: 1. ZABÓR PRUSKI

W okresie zaborów Polacy zasiadali w pruskim Sejmie składającym się z Izby Panów i Izby Poselskiej oraz w parlamencie Rzeszy. 

1.1. Parlament Pruski

XIX wiek był okresem ważnych zmian ustrojowych Niemiec, zmierzających do zjednoczenia państwa pod egidą Prus. W roku 1850 wydano konstytucję Prus, która stała się podstawą funkcjonowania zmodernizowanej monarchii absolutnej.  

Władzę ustawodawczą miał sprawować król i dwuizbowy parlament. Powołanie parlamentu było istotnym nowym elementem  w ustroju pruskim. Składał się on z dwóch izb - wyższej - Izby Panów (Herrenhaus) oraz niższej - Izby Poselskiej. Izba Panów składała się ze 180 członków, spośród których połowę stanowili członkowie dziedziczni, bądź mianowani dożywotnio przez monarchię, drugą połowę wyłaniano zaś w wyborach. Tu jednak obowiązywały wysokie ograniczenia majątkowe związane z biernym, a także czynnym prawem wyborczym, co powodowało, że krąg uprawnionych do udziału w wyborach był bardzo ograniczony. Izba Poselska składała się początkowo z 350 posłów, później jej skład zwiększał się stopniowo do blisko 450 posłów przed wybuchem pierwszej wojny światowej. Posłów wybierano w głosowaniu powszechnym (z wyjątkiem kobiet), jawnym, pośrednim i nierównym; wyborców dzielono na trzy kurie w zależności od wysokości opłacanych podatków, a każda z tych grup wybierała jednakową liczbę posłów. Oznaczało to w istocie uprzywilejowanie grup najbogatszych obywateli, ale faktycznie niemal wszyscy mężczyźni po ukończeniu 24. Roku życia mogli uczestniczyć w wyborach. Izby zajmowały równorzędną pozycję i przysługiwało im prawo inicjatywy ustawodawczej. Rola izb w ustawodawstwie była ograniczona ze względu na znaczne kompetencje królewskie. 

“Polaków w Izbie Panów było bardzo niewielu; dziedzicznie zasiadali tam Radziwiłłowie i Raczyńscy. W Izbie Poselskiej Wielkiemu Księstwu Poznańskiemu przyznano 30 mandatów, ale na skutek korzystniejszego dla Niemców wytyczenia okręgów wyborczych, Polacy zdobywali z nich 20, a czasem jeszcze mniej. (…) [Polacy] stworzyli sprawną organizację w postaci Centralnego Komitetu Wyborczego i komitetów lokalnych. Centralny Komitet Wyborczy w każdym okręgu wysuwał jednego polskiego kandydata i cały problem polegał na zdobyciu dla niego większości głosów, aby nie dopuścić do wyboru Niemca.” (Dzieje Sejmu Polskiego, pod red.: J. Bardacha, Warszawa 1997, s. 118) 

Już w czasie Wiosny Ludów posłowie polscy do sejmu pruskiego utworzyli tzw. Koło Poselskie. Była to w polskiej praktyce ustrojowej tych czasów instytucja nowa, rodzaj klubu parlamentarnego, spełniającego również kierowniczą rolę w dziedzinie polityki narodowej. Koło uchwaliło w 1849 r. regulamin, którego podstawowe zasady obowiązywały do 1918 r. Przynależność do Koła polskich posłów była obowiązkowa. Koło broniło narodowości polskiej w Księstwie Poznańskim, na ziemiach pruskich i na Śląsku. Władzę w Kole sprawowali prezesi, wiceprezesi i sekretarze wyłaniani w wyborach i pełniący swe funkcje przez 4 tygodnie. Koło dzieliło się na komicje, wśród których najważniejsza była komisja parlamentarna. Posłów wiązała na zewnątrz zasada solidarności, ponieważ regulamin określał, że Koło będzie występować solidarnie tylko w sprawach dotyczących ludności polskiej, zaś sprawy pruskie leżały poza zakresem jego zainteresowań. Koło, w którym zasiadali również polscy członkowie Izby Panów, liczyło zazwyczaj około 30 osób. 

1.2. Parlament II Rzeszy Niemieckiej

1 stycznia 1871 roku proklamowano powstanie II Rzeszy Niemieckiej, a króla pruskiego ogłoszono cesarzem niemieckim. Następnie przyjęta została konstytucja według której kompetencje ustawodawcze przysługiwały wspólnym organom w postaci: 

• Rady Związku (Bundesrat) 
• Sejmu Rzeszy (Reichstag) 

Rada Związku stanowiła ciało reprezentujące państwa wchodzące w skład Związku. Konstytucja określała, że w jej skład wchodzić miało 58 członków (od 1911 r. 61 członków) będących przedstawicielami rządów krajowych.

“Sejm Rzeszy pochodzić miał z powszechnych i tajnych wyborów, które odbywały się w okręgach jednomandatowych. Wybierano 397 posłów na trzyletnią kadencję (a od 1888 r. na pięcioletnią), ale byli oni reprezentantami całego narodu niemieckiego, a nie swojej własnej społeczności lub państwa. Ordynacja wyborcza znosiła dotychczasowe ograniczenia cenzusowe i prawo głosowania otrzymali wszyscy mężczyźni, którzy ukończyli 25 lat. W istocie rozwiązania te zapewniały przewagę posłom pruskim, ponieważ Prusy ciągle stanowiły najludniejszą część Rzeszy (około 40% mieszkańców i tyleż miejsc w Sejmie). Pewnym ograniczeniem pozycji Prus stał się jednak wymóg uzyskiwania bezwzględnej większości głosów w sytuacji podejmowania jakiejś decyzji. Sejm oprócz współdziałania w uchwalaniu ustaw Rzeszy decydował też o budżecie Rzeszy, a także ratyfikował umowy międzynarodowe i podejmował uchwały o wypowiedzeniu wojny.” (G. Górski, St. Salmonowicz, Historia Ustroju Państw, Warszawa 2001, s. 502)

W 1871 roku w parlamencie Rzeszy powstało Koło Polskie, liczące kilkunastu członków, były to najczęściej te same osoby, które były wybierane do Sejmu Pruskiego. Koła te posługiwały się takimi samymi zasadami działania. Przewodniczącym Koła w parlamencie Rzeszy był przez wiele lat książę Ferdynand Radziwiłł. Do lat osiemdziesiątych XIX wieku większość w Kole stanowiła grupa inteligencko-ziemiańska o poglądach liberalnych i programie narodowym. Główną rolę odgrywali w niej Władysław Niegolewski i Henryk Szuman. Z czasem większe wpływy zyskali politycy nastawieni bardziej ugodowo, konserwatyści, skupieni wokół arcybiskupów Mieczysława Ledóchowskiego i Floriana Stablewskiego oraz Józefa Kościelskiego, który stał się głównym rzecznikiem polityki porozumienia z rządem. Wyraźnie ugodowy moment przypadł na czasy następcy Ottona Bismarcka, kanclerza Leo Capriviego w latach 1890-1894, zwłaszcza w Kole Polskim w Reichstagu. Wtedy też Koło wywalczyło prawo do prywatnej nauki języka polskiego w niektórych szkołach. Jednak gesty lojalności wobec rządu były silniejsze niż zdobycze, jakie osiągnęło. W 1903 r. do sejmu został wybrany Wojciech Korfanty z Górnego Śląska, a w roku 1910 – Wojciech Trąmpczyński. Klub parlamentarny był niezwykle zdyscyplinowany i konsekwentny w działaniu na rzecz polskich interesów. Działalność opozycyjną Koło uprawiało aż do I wojny światowej. 

***

Bibliografia:

• Dzieje Sejmu Polskiego, pod red. Juliusza Bardacha, Warszawa 1997, wyd. II.
• Grzegorz Górski, Stanisław Salmonowicz, Historia ustrojów państw, Warszawa 2001.
• Jerzy Pietrzak, Sejm RP. Tradycja i współczesność, Warszawa 1995 oraz 2000, wyd. II.
• Anna Rosner, Marek Wąsowicz, Sejm Polski 1493 - 1993, Warszawa 1995.